Cách trung tâm Hà Nội khoảng 25 km, làng Phú Vinh (xã Phú Nghĩa, TP Hà Nội) từ lâu nổi tiếng là cái nôi của nghề mây tre đan với lịch sử hơn 4 thế kỷ phát triển. Những tác phẩm tinh xảo của làng nghề này từng xuất hiện ở chốn cung đình thời phong kiến, tiêu biểu như bức thư pháp chữ Hán đan bằng mây thời nhà Nguyễn hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế.

Trong kho tàng phong phú của nghề mây tre đan Phú Vinh, bên cạnh nhiều sản phẩm tinh xảo đã làm nên tên tuổi làng nghề, những năm gần đây xuất hiện sản phẩm lồng bàn đặc biệt có mắt lưới tinh xảo như chiếc “màn tuyn” - một dấu ấn đặc biệt cho kỹ nghệ truyền thống của làng nghề này. Đây là tác phẩm mà hiện nay chỉ duy nhất một gia đình trong làng có thể thực hiện, với kỹ nghệ đòi hỏi độ tỉ mỉ và bí quyết riêng biệt.

Chiếc lồng bàn đặc biệt này chỉ nặng 290 gram, được chế tác hoàn toàn thủ công từ những sợi mây mảnh như sợi chỉ, trắng muốt và đều tăm tắp, đạt đến độ tinh xảo cao. Người mua sản phẩm này hiếm khi dùng để đậy mâm cơm như công năng chính của nó mà dùng để đậy những lễ vật trong những dịp quan trọng như cưới hỏi, lễ Tết trong gia đình.

Vợ chồng ông Trần Văn Khá (75 tuổi) và bà Nguyễn Thị Tiến (72 tuổi) là chủ nhân của tác phẩm lồng bàn đặc biệt nói trên. Sinh ra và lớn lên trong làng nghề có truyền thống hơn 400 năm, bà Tiến cùng nhiều người dân trong làng đều có thể đan lát từ khi còn rất nhỏ. Bà chia sẻ với Mekong ASEAN rằng bản thân đã cầm nan tre để đan các vật dụng từ năm 6 tuổi. Bà kể, lúc nhỏ đi học xong thì về đan lát, lớn lên thì vào các hợp tác xã mây tre đan của Nhà nước làm nghề. Theo bà, những người có tuổi ở ngôi làng Phú Vinh này hầu như ai cũng có tuổi thơ như thế.

Trong số những người gắn bó lâu năm với nghề truyền thống của làng, bà Tiến nổi lên là người thợ có tốc độ đan nhanh gấp hai, ba lần người khác. Người dân ở đây gọi bà Tiến là “kiện tướng mây tre đan” như một sự công nhận cho tài năng trong nghề của bà.

Nhờ nghề mây tre đan, ông bà đã nuôi được 5 người con trưởng thành, có nghề nghiệp ổn định. Khi cuộc sống con cháu đã vững vàng, hai ông bà quyết tâm tạo ra một sản phẩm thật đặc biệt để vừa có thêm thu nhập vừa lưu lại dấu ấn nghề cho chính cuộc đời mình. Do đó vào năm 2001, chiếc lồng bàn được mệnh danh là “màn tuyn” ra đời với sự khác biệt và độ tinh xảo chưa từng có.

Để làm ra chiếc lồng bàn có mắt lưới nhỏ như chiếc màn tuyn này, ông Khá phải tìm mua mây từ các vùng như Sơn Tây, Thanh Hóa – những nơi ông đánh giá có chất lượng mây tốt nhất miền Bắc. Từ số mây nguyên liệu mang về, ông chọn những cây thân dài, không đậu quả, rồi lấy phần cật để chuốt sợi, bởi theo ông chỉ loại này mới đáp ứng được độ dẻo và độ bền cần thiết cho sản phẩm.

Để hoàn thiện một chiếc lồng bàn, ông bà cần khoảng 5 kg mây tươi. Toàn bộ cật mây sau khi mang về đều được ông Khá trực tiếp chẻ, chuốt, từ những thanh mây thô to bằng chiếc đũa thành các sợi nhỏ, mảnh như sợi chỉ bằng một con dao chuyên biệt do ông tự chế tác.

Những sợi mây ấy sau đó được bà Tiến tiếp nhận, xử lý thủ công bằng cách loại bỏ các mấu thừa. Ở công đoạn hun sấy, ông Khá sử dụng lưu huỳnh nhằm tăng độ bền và tạo sắc trắng tự nhiên cho sợi mây trước khi đưa vào đan. Sự phối hợp nhịp nhàng, tỉ mỉ qua từng công đoạn đã trở thành bí quyết làm nên tay nghề “vạn sợi như một” của hai vợ chồng.

Vợ chồng ông bà chia sẻ, nếu tập trung, hai ông bà có thể hoàn thành hai chiếc mỗi tháng, mỗi công đoạn như làm núm lồng bàn mất ba ngày, làm mâm bảy ngày, đan khung thêm bảy ngày, tất cả các công đoạn đều đòi hỏi sự tập trung tuyệt đối.

Từ những công đoạn thủ công lặng lẽ trong căn nhà nhỏ ở Phú Vinh, các sản phẩm lồng bàn của ông bà dần vượt ra khỏi khuôn khổ làng nghề, mở đường bước vào những không gian trưng bày và ghi dấu ấn trên bản đồ thủ công mỹ nghệ quốc tế.

Năm 2010, sản phẩm lồng bàn của vợ chồng ông bà được Hiệp hội Xuất khẩu Hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam (VIETCRAFT) lựa chọn giới thiệu tại một triển lãm ở TP HCM, đánh dấu bước ra mắt chính thức với công chúng chuyên môn.

Đến năm 2012, vợ chồng ông Khá được mời tham gia giao lưu, trình diễn tay nghề tại tỉnh Chiết Giang (Trung Quốc), nơi sản phẩm lồng bàn thủ công của ông bà được một lãnh đạo chính quyền địa phương trực tiếp lựa chọn và mua trưng bày.

Đặc biệt, tại Hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam năm 2020 do Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tổ chức, chiếc lồng bàn “màn tuyn” đã vượt qua hàng trăm sản phẩm dự thi, xuất sắc giành giải Nhất.

Những kết quả trên cho thấy, sản phẩm lồng bàn của vợ chồng ông Khá – bà Tiến đã từng bước vượt ra khỏi phạm vi làng nghề, được giới chuyên môn và các tổ chức nghề nghiệp ghi nhận thông qua hoạt động triển lãm, giao lưu và các cuộc thi chuyên ngành.

Theo bà Tiến, trong 24 năm chuyển sang đan lồng bàn, vợ chồng ông bà đã cho ra thị trường hơn 500 chiếc lồng bàn có mắt lưới được đan tinh xảo như màn tuyn. Trong những năm 2000, những chiếc lồng bàn này từng được bán với giá 6-7 triệu đồng/chiếc, thường được bán cho cả khách trong nước và nước ngoài.

Hiện nay giá của chiếc lồng bàn đặc biệt này đã lên đến 80 triệu đồng/chiếc do ông bà đã già, mỗi năm chỉ làm được số lượng ít từ 5-7 chiếc. Bà Tiến cho biết khách hàng mua sản phẩm này chủ yếu từ các nước Trung Quốc, Nhật Bản, Pháp.

Theo chia sẻ của vợ chồng ông bà, khách mua lồng bàn chủ yếu tự tìm đến đặt hàng, bởi ông bà hầu như không quảng bá hay giới thiệu sản phẩm trên các kênh thương mại. Mỗi khi lãnh đạo địa phương hoặc du khách quốc tế về thăm làng nghề Phú Vinh, ngôi nhà nhỏ của ông bà thường trở thành điểm dừng chân để giới thiệu chiếc lồng bàn “màn tuyn” - sản phẩm được xem là độc bản của làng nghề.

Theo Hiệp hội Mây tre đan Chương Mỹ, trong số khoảng 700 hộ làm nghề tại Phú Vinh, chỉ còn hai gia đình đan được lồng bàn theo lối thủ công, nhưng chỉ riêng vợ chồng ông Khá tạo ra được sản phẩm đạt đến độ tinh xảo như chiếc lồng bàn “màn tuyn”.

Chính vì vậy, chiếc lồng bàn này không chỉ đơn thuần là một vật dụng hay sản phẩm mỹ nghệ, mà còn được coi như một biểu tượng cho bàn tay thủ công của làng nghề Phú Vinh.

Nói về nghề với sự say mê và tự hào là vậy nhưng vợ chồng ông Khá và bà Tiến vẫn không giấu được nỗi buồn trước nguy cơ đứt gãy nghề truyền nối. Dù gia đình đông con cháu, song không ai tiếp tục theo nghề, bà Tiến nói.

Nhiều người trong làng từng tìm đến học hỏi cách đan lồng bàn, ông bà đều tận tình truyền dạy, nhưng hầu như không ai có thể đan đạt đến độ tinh xảo tương tự. Theo bà Tiến, nguyên nhân một phần xuất phát từ việc nan mây quá mảnh và kỹ thuật đan phức tạp. Ngoài ra, cấu trúc chiếc lồng lên tới khoảng 1.200 nan, đòi hỏi sự tập trung và kiên nhẫn đặc biệt mà không phải ai cũng theo được.

Bà Tiến cũng chia sẻ, người con trai lớn của bà từng là thợ mây tre đan có tay nghề tốt, song do nghề này vất vả, thu nhập thấp nên anh đã chuyển sang làm công việc khác với mức lương ổn định hơn. Thực tế này cũng phản ánh xu hướng chung tại làng nghề Phú Vinh, khi lớp trẻ ngày càng rời xa nghề truyền thống, lựa chọn làm việc tại các doanh nghiệp, khu công nghiệp với điều kiện lao động tốt hơn và thu nhập đều đặn.

Theo lời bà Tiến, dù chiếc lồng bàn mang lại nguồn thu nhập khá, vợ chồng bà vẫn không tìm được người kế nghiệp. “Bọn trẻ trong làng giờ nhiều đứa còn không biết cầm con dao vót mây ra sao, chứ chưa nói đến đan. Ở làng nghề hơn 400 năm tuổi này, chắc chỉ còn ba bốn nhà còn giữ được cách đan thủ công, tính cả vợ chồng tôi. Chục năm nữa, khi chúng tôi không còn làm được nữa thì kỹ nghệ thủ công cũng mất, chỉ còn lại các xưởng sản xuất mây tre công nghiệp,” bà Tiến chia sẻ.

Nhiều sản phẩm thủ công khác của làng nghề hiện chủ yếu dừng lại ở giá trị trưng bày, hiệu quả kinh tế không cao, trong khi thị trường lại nghiêng về các sản phẩm mây tre công nghiệp sản xuất hàng loạt để xuất khẩu, có sản lượng lớn nhưng kém xa về độ tinh xảo và chất lượng. “Biết là vậy, nhưng chúng tôi cũng không thể làm gì khác hơn,” bà Tiến tâm sự, mang theo nỗi niềm của những người thợ đang nắm giữ một kỹ nghệ thủ công đang dần vắng bóng.