Đại biểu Hoàng Xuân Tân - Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Trị. Ảnh: Media Quốc hội.

Chiều ngày 21/4, Quốc hội khóa XVI tiếp tục thảo luận ở Hội trường về Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030; Kế hoạch tài chính 5 năm quốc gia giai đoạn 2026 - 2030; Kế hoạch vay, trả nợ công giai đoạn 2026 - 2030; Phê chuẩn quyết toán ngân sách Nhà nước năm 2024.

Đại biểu Hoàng Xuân Tân - Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Trị cho biết, với hơn 8 triệu tỷ đồng kế hoạch đầu tư công trong 5 năm tới, gấp 2,7 lần so với giai đoạn trước, đây là mức tăng rất lớn, vừa là cơ hội, vừa là thách thức.

Thời gian qua, hệ thống chính sách, pháp luật về đấu thầu được thiết kế nhằm giảm giá, tiết kiệm ngân sách Nhà nước, qua đó nâng cao hiệu quả đầu tư. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, bên cạnh những mặt tích cực, việc đấu thầu theo hướng giá càng thấp lại có xu hướng kéo theo chất lượng thấp, tiến độ chậm. Nhiều công trình dở dang kéo dài, không được đưa vào khai thác đúng kế hoạch, nên không phát huy hiệu quả, đại biểu nêu.

Đại biểu nêu dẫn chứng, một công trình hệ thống thoát nước trị giá khoảng 1.000 tỷ đồng, sử dụng vốn ODA. Mức giảm giá trung bình của các gói thầu xây lắp là 24%, cá biệt có gói giảm tới 42%, giúp ngân sách tiết kiệm gần 200 tỷ đồng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, những gói thầu giảm trên 20% đều chậm tiến độ, khiến dự án kéo dài thêm 3 năm so với kế hoạch.

"Nguyên nhân chủ yếu là nhà thầu bỏ giá quá thấp, không có lãi, thậm chí thua lỗ nên ưu tiên nguồn lực cho công trình khác. Chủ đầu tư gặp nhiều khó khăn, không thể chấm dứt hợp đồng do nhà thầu đã ứng vốn, kéo theo nhiều thủ tục và hệ lụy pháp lý," đại biểu nêu

Một ví dụ khác, theo đại biểu công trình 6 phòng học với tổng mức đầu tư khoảng 8 tỷ đồng. Trước kia, do cấp huyện, xã bố trí vốn, nay chuyển lên tỉnh theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Theo quy định, công trình này phải đấu thầu rộng rãi nhưng cũng gặp tình trạng tương tự: Nhà thầu năng lực hạn chế, bỏ giá thấp để có việc làm; thủ tục kéo dài, năng lực và động lực thi công yếu, dẫn đến mất gần 4 năm mới hoàn thành 6 phòng học. Công trình nằm trong khuôn viên trường, gây nhiều bất tiện cho giáo viên và học sinh.

Từ hai trường hợp này, đại biểu chỉ ra điểm chung: Đấu thầu rộng rãi theo đúng quy định, nhà thầu bỏ giá thấp, nhưng đều chậm tiến độ, trong khi chủ đầu tư không thể chấm dứt hợp đồng và cũng không chịu trách nhiệm.

Vì vậy, giai đoạn tới, đại biểu cho rằng, kế hoạch đầu tư công cần đặt trọng tâm vào hiệu quả, với tiêu chí cốt lõi là chất lượng và tiến độ, nhằm sớm đưa công trình vào phục vụ người dân và phát triển kinh tế - xã hội.

Đại biểu kiến nghị sớm sửa đổi các luật liên quan, trong đó, tăng mức chỉ định thầu với công trình có tiêu chuẩn đồng nhất cho từng loại công trình. Cùng với đó cần tăng thẩm quyền phải tăng trách nhiệm, chế tài cho chủ đầu tư khi thực hiện dự án.

Bên cạnh đó, theo đại biểu, với các công trình phải đấu thầu, cần giảm tỷ trọng số tiêu chí giá, tăng tỷ trọng tiêu chí chất lượng và tiến độ, đồng thời hoàn thiện cơ chế để chủ đầu tư có thể nhanh chóng chấm dứt hợp đồng khi nhà thầu vi phạm. Ngược lại, cho phép nhà thầu yêu cầu bồi thường nếu chậm bàn giao mặt bằng hoặc bố trí vốn không kịp thời từ phía cơ quan quản lý Nhà nước, chủ đầu tư.

Đối với công trình lớn, cần thúc đẩy mạnh mẽ đầu tư tư nhân và mô hình đối tác công - tư (PPP). Chủ trương này đã được Trung ương xác định rõ, do đó đề nghị Quốc hội, Chính phủ sớm hoàn thiện khung chính sách, pháp luật để triển khai hiệu quả hơn, đặc biệt tại các địa phương.

Đại biểu Nguyễn Duy Minh - Đoàn ĐBQH TP Đà Nẵng. Ảnh: Media Quốc hội.

'Mất đến 2 năm để làm thủ tục, thi công dự án chỉ vài tháng'

Cũng góp ý tại hội trường, đại biểu Nguyễn Duy Minh - Đoàn ĐBQH TP Đà Nẵng đánh giá, giai đoạn 2021 - 2025, đầu tư công đã góp phần quan trọng trong ổn định kinh tế vĩ mô, phục hồi tăng trưởng, nhiều công trình hạ tầng chiến lược đã được triển khai tạo nền tảng cho phát triển trong dài hạn.

Song theo đại biểu, nếu nhìn thẳng vào thực tế vẫn tồn tại một số hạn chế đó là nguồn vốn không nhỏ nhưng giải ngân chậm, khả năng hấp thụ vốn còn hạn chế. Nhiều dự án kéo dài, điều chỉnh nhiều lần làm giảm hiệu quả đầu tư. "Điều này cho thấy vấn đề không nằm ở chỗ thiếu vốn mà nằm ở chỗ cơ chế vận hành và tổ chức thực hiện," đại biểu đánh giá.

Cũng theo đại biểu, một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay đó là quy trình thủ tục đầu tư còn phức tạp, thiếu liên thông. Thực tế, để triển khai một dự án đầu tư công phải đi qua nhiều bước theo các luật khác nhau như Luật Đầu tư công, Quy hoạch, Đất đai, Môi trường, Xây dựng và Đấu thầu.

Các bước này chủ yếu thực hiện theo một trình tự tuần tự và mỗi khâu là một bộ hồ sơ riêng, chưa liên thông dẫn đến thời gian chuẩn bị cho dự án thường kéo dài. Quy trình này gần như áp dụng giống nhau cho mọi dự án, không phân biệt quy mô.

"Một dự án chỉ vài tỷ đồng ở cấp cơ sở nhưng cũng phải thực hiện đầy đủ các bước như một dự án hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng. Có những công trình nhỏ nhưng mất 1 đến 2 năm để hoàn tất thủ tục, trong khi thi công chỉ mất vài tháng. Điều này không chỉ làm chậm tiến độ mà còn làm cho tăng chi phí và giảm hiệu quả đầu tư," đại biểu Nguyễn Duy Minh nêu thực tế.

Để khắc phục tình trạng trên, đại biểu đề nghị Chính phủ ưu tiên sửa đổi đồng bộ các luật liên quan trực tiếp đến đầu tư công trong năm 2026 theo hướng là thiết lập một quy trình thống nhất, liên thông, giảm tối đa các thủ tục trung gian và cho phép triển khai song song với các bước một cách phù hợp.

Tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, đặc biệt là phân loại dự án theo quy mô và mức độ rủi ro. Đối với các dự án nhỏ, cần đơn giản hóa quy trình, rút ngắn thủ tục, đồng thời đẩy mạnh phân cấp phân quyền cho địa phương đi đôi với cơ chế tăng cường kiểm tra giám sát.

Cuối cùng cần rà soát và kiên quyết đưa ra khỏi danh mục đối với các dự án mang tính chất giữ chỗ. Trên thực tế cũng có nhiều dự án ghi vốn ở nhiều kỳ kế hoạch đầu tư công trung hạn nhưng đến nay vẫn chưa giải phóng mặt bằng xong, người dân trong vùng dự án hàng chục năm sống trong điều kiện rất khó khăn, thiếu thốn về chỗ ở, đại biểu cho biết.