Kết thúc vụ ép 2025/2026 với sản lượng khả quan, song bên cạnh những sức ép cạnh tranh, ngành mía đường Việt Nam cũng đang đối mặt với nghịch lý: Giá đường trong nước thấp hơn nhiều so với khu vực trong khi chi phí sản xuất không ngừng leo thang.

Mekong ASEAN trao đổi với ông Nguyễn Văn Lộc, Chủ tịch Hiệp hội Mía đường Việt Nam (VSSA) xung quanh câu hỏi ngành đường trong nước đang chịu những sức ép cạnh tranh gì, đâu là các giải pháp Hiệp hội đề xuất để gỡ khó cho ngành mía đường Việt Nam. Chu Chương thực hiện.

Mekong ASEAN: Xin ông cho biết tình hình sản xuất và diễn biến thị trường đường hiện nay?

Ông Nguyễn Văn Lộc: Ngành đường Việt Nam hiện đang ở giai đoạn cuối niên vụ ép 2025/26. Đến giữa tháng 8/2026, hầu hết các nhà máy đã hoàn thành vụ ép, chỉ còn một nhà máy tại khu vực miền Trung - Tây Nguyên tiếp tục hoạt động do vào vụ muộn. Lũy kế đến hết tháng 7/2026, các nhà máy đã ép 13,586 triệu tấn mía và sản xuất 1,3258 triệu tấn đường các loại.

Trên thị trường quốc tế, giá đường thô và đường trắng đều tăng trong tháng 7/2026. Theo thông tin từ Tổ chức Đường quốc tế (ISO), trong tháng 7, giá năng lượng toàn cầu tăng mạnh trong bối cảnh xung đột tại Vịnh Ba Tư trở lại. Giá đường thô giao ngay theo chỉ số ISA bình quân tháng 7 đạt 14,8 cent/pound, tăng 0,9 cent/pound, tương đương 6% so với tháng 6. Giá đường trắng bình quân theo chỉ số ISO đạt 466 USD/tấn, tăng khoảng 20 USD/tấn, tương đương 5% so với tháng trước.

Điều đáng chú ý là mặc dù giá đường thế giới tăng, giá đường tại Việt Nam vẫn thấp hơn khá nhiều so với một số nước trong khu vực. Bình quân tháng 7, giá đường quy đổi tại Philippines khoảng 27.527 đồng/kg, Indonesia khoảng 26.706 đồng/kg và Trung Quốc khoảng 19.504 đồng/kg, trong khi tại Việt Nam chỉ khoảng 16.800 đồng/kg.

Như vậy, giá đường Việt Nam hiện chỉ bằng khoảng 61% giá tại Philippines, bằng 63% tại Indonesia và 86% tại Trung Quốc.

Tại Việt Nam, giá đường sản xuất từ mía trong nước trong tháng 7/2026 có xu hướng tăng qua từng tuần. Đến cuối tháng 7, tại Hà Nội, đường kính trắng bán buôn giao tại kho của các nhà máy đường được giao dịch ở mức 16.500 - 17.000 đồng/kg; đường tinh luyện ở mức 17.400 - 17.800 đồng/kg và đường vàng khoảng 16.800 đồng/kg.

Ở khu vực miền Trung, giá đường kính trắng ở mức 16.200 - 16.800 đồng/kg, đường tinh luyện 17.400 - 17.800 đồng/kg và đường vàng khoảng 16.400 đồng/kg. Tại TP HCM, đường kính trắng được giao dịch ở mức 16.500 - 17.000 đồng/kg, đường tinh luyện 17.400 - 17.800 đồng/kg và đường vàng khoảng 16.800 đồng/kg.

Tiêu thụ đường sản xuất từ mía trong tháng 7 đã cải thiện, nhưng sức mua vẫn chưa cao trong khi nguồn cung dồi dào, khiến giá đường chỉ tăng nhẹ và tiếp tục ở mức thấp so với các nước trong khu vực. Thị trường hiện chịu sức ép từ sản lượng trong nước, đường nhập khẩu từ ASEAN và đường nhập lậu. Đây sẽ tiếp tục là những yếu tố cần theo dõi trong thời gian tới.

Mekong ASEAN: Thưa ông, việc kiểm soát đường nhập lậu thời gian qua đã có những chuyển biến gì? Ngành đường trong nước đang chịu những sức ép cạnh tranh gì, theo nhận định của ông?

Ông Nguyễn Văn Lộc: Trong tháng vừa qua, việc kiểm soát đường nhập lậu đã bắt đầu phát huy tác dụng, giúp lượng tiêu thụ đường sản xuất từ mía được cải thiện. Mặc dù thị trường vẫn trong tình trạng dư cung, giá đường trong nước đã có xu hướng tăng khi lượng đường nhập lậu và đường không rõ nguồn gốc xuất xứ giảm bớt.

Tuy nhiên, vẫn còn tình trạng gian lận thương mại đối với đường nhập lậu tại nhiều thị trường. Ngày 6/7 tại Cà Mau, lực lượng chức năng đã bắt quả tang 10 đối tượng sản xuất, buôn bán đường giả bằng cách pha trộn đường kính trắng với nước để tạo thành đường ướt, sau đó đóng gói và gắn nhãn hiệu giả. Cơ quan chức năng thu giữ 70 tấn đường, trong đó có 10 tấn đã được pha trộn, đóng gói giả nhãn hiệu cùng các thiết bị phục vụ việc pha trộn, đóng gói. Cơ sở này cũng không đủ điều kiện sản xuất, chế biến, sang chiết thực phẩm và không có giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm.

Qua theo dõi của chúng tôi, trên mạng xã hội vẫn xuất hiện tình trạng rao bán đường không rõ nguồn gốc. Đường nhập lậu, trong đó có đường xuất xứ Thái Lan, vẫn được lưu hành tại một số chợ đầu mối. Đáng lưu ý, đường cát sang chiết, đóng gói không nhãn mác, không rõ nguồn gốc và không hạn sử dụng vẫn xuất hiện trên thị trường.

Bên cạnh đường nhập lậu, ngành đường trong nước còn chịu sức ép từ đường lỏng siro ngô HFCS. Trong tháng 7/2026, Việt Nam nhập khẩu 22.215 tấn HFCS, nâng tổng lượng nhập khẩu từ đầu năm lên 131.416 tấn, bằng 105% so với cùng kỳ năm trước. Các doanh nghiệp nhập khẩu chủ yếu là doanh nghiệp sản xuất nước giải khát, vốn trước đây là nhóm khách hàng tiêu thụ chính đối với đường tinh luyện.

Điều này cho thấy thị trường đường công nghiệp phục vụ ngành giải khát đang chịu sự cạnh tranh ngày càng rõ hơn từ HFCS, trong khi thị trường đường tiêu dùng vẫn phải đối mặt với đường nhập lậu và đường không rõ nguồn gốc. Đây tiếp tục là những sức ép lớn đối với ngành đường trong nước.

Nông dân trồng mía tại Hậu Giang (Cần Thơ). Ảnh: Chu Chương/Mekong ASEAN.

Mekong ASEAN: Thưa ông, Hiệp hội dự báo thị trường đường trong nước và giá đường sẽ diễn biến như thế nào trong tháng 8 và tháng 9/2026?

Ông Nguyễn Văn Lộc: Hiệp hội chúng tôi nhận định cho tháng 8 và dự báo tháng 9/2026, nguồn cung đường trong nước vẫn dồi dào do cùng lúc có đường sản xuất từ mía vụ 2025/26, đường nhập khẩu từ các nước ASEAN và đường nhập lậu. Tiêu thụ đường sản xuất từ mía được dự báo tiếp tục cải thiện nhưng sức cầu chưa cao. Đường không rõ nguồn gốc vẫn có khả năng lưu thông trên thị trường, dù nguồn cung đường nhập lậu có thể giảm do các biện pháp kiểm soát được tăng cường.

Hiệp hội dự báo giá đường trong nước có thể tăng nhẹ nhưng vẫn ở mức thấp so với giá đường tại các quốc gia trồng mía trong khu vực như Indonesia, Philippines và Trung Quốc. Trong bối cảnh đó, kiểm soát đường nhập lậu, tăng cường truy xuất nguồn gốc và tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng tiếp tục là những yếu tố quan trọng đối với khả năng tiêu thụ đường sản xuất trong nước, nhất là khi ngành đường bước vào giai đoạn giữa các vụ ép và phải đối mặt với nguồn cung từ nhiều kênh khác nhau.

Mekong ASEAN: Hiện nông dân trồng mía ở nước ta kêu giá mua mía thấp. Ông nghĩ sao về điều này?

Ông Nguyễn Văn Lộc: Ngành mía đường Việt Nam đã từng xây dựng được chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ tương đối vững chắc, bảo đảm đầu ra cho cây mía và sinh kế của khoảng 220.000 hộ nông dân, trong đó có nhiều hộ ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới.

Nhờ triển khai đồng bộ các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh, từ niên vụ 2023/2024 đến nay, năng suất đường của Việt Nam đã vươn lên dẫn đầu khu vực Đông Nam Á khi so sánh với các quốc gia sản xuất mía đường chủ lực như Thái Lan, Indonesia hay Philippines. Đáng chú ý, giá mua mía tại Việt Nam niên vụ 2024 - 2025 lên tới 1,2 - 1,5 triệu đồng/tấn, cao hơn khoảng 1,5 lần so với Thái Lan.

Tuy nhiên, từ năm 2025 đến nay, chuỗi liên kết này đối mặt với nhiều thách thức. Bình quân giá đường niên vụ 2025 - 2026 đã giảm hơn 3.000 đồng/kg, chỉ còn bằng 84% so với niên vụ trước. Do khó tiêu thụ sản phẩm, giá đường xuống thấp, các nhà máy buộc phải hạ giá thu mua mía niên vụ 2025 - 2026 xuống quanh mức một triệu đồng/tấn. Nông dân kêu giá mía thấp, là họ so sánh với giá mua mía những năm trước, thực tế giá mua mía tại Việt Nam hiện nay vẫn cao hơn so với nhiều nước trong khu vực.

Với năng suất bình quân hiện nay, mỗi ha trồng mía mang lại doanh thu khoảng 60 - 65 triệu đồng, nhưng sau khi trừ chi phí, lợi nhuận thực tế của người trồng chỉ còn khoảng 5 - 15 triệu đồng/ha. Đây là mức thu nhập rất thấp nếu so với nhiều loại cây trồng khác như cà phê, hồ tiêu, cây ăn quả hay lúa.

Thậm chí, ở nhiều nơi nông dân trồng mía bị thua lỗ. Ví như tại Đắk Lắk, năm ngoái do ảnh hưởng của bão, mía bị gẫy đổ nhiều, khiến niên vụ này năng suất mía thấp, nhiều nông dân thua lỗ.

Nông dân trồng mía tại Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều khó khăn khi chi phí sản xuất ngày càng tăng cao. Giá vật tư nông nghiệp như phân bón, giống mía và nhân công đều cao hơn so với nhiều nước trong khu vực, khiến giá thành sản xuất bị đội lên đáng kể. Trong khi đó, tại Thái Lan, người trồng mía được hưởng nhiều chính sách hỗ trợ từ chính phủ, cả trực tiếp lẫn gián tiếp, như trợ giá vật tư đầu vào, trợ giá mua mía, giúp đảm bảo lợi nhuận ổn định.

Mekong ASEAN: Hiệp hội Mía đường Việt Nam có những kiến nghị như thế nào xung quanh những khó khăn của ngành mía đường?

Ông Nguyễn Văn Lộc: Hiện nay, ngành mía đường Việt Nam không chỉ thiệt hại do đường nhập lậu, mà còn bị "chèn ép" bởi đường HFCS, là siro ngô có hàm lượng fructose cao. Đây đang là nguồn tạo ngọt ngày càng phổ biến trong ngành nước giải khát, thay thế một phần đường mía. Theo WHO và World Bank, “đồ uống có đường” được xác định là đồ uống chứa đường tự do (free sugars), bao gồm các loại đường như glucose, fructose, sucrose và cả HFCS.

Trong khi đó, cách xác định “nước giải khát có đường theo Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN)” lại không bao gồm HFCS. Việc áp ngưỡng trên 5g đường/100ml nước giải khát phải chịu thuế tiêu thụ đặc biệt cũng không phù hợp với đồ uống sử dụng HFCS, bởi HFCS có độ ngọt cao nên nhà sản xuất có thể sử dụng lượng thấp hơn ngưỡng này.

Vì vậy, VSSA kiến nghị Luật thuế tiêu thụ đặc biệt không chỉ căn cứ vào việc đồ uống sử dụng đường mía hay tiêu chí TCVN, mà nên xác định đối tượng chịu thuế là đồ uống có đường chứa đường tự do, bao gồm cả đồ uống sử dụng đường mía và HFCS. Cách tiếp cận này vừa phù hợp với thông lệ quốc tế, vừa bảo đảm công bằng giữa các loại chất tạo ngọt và hạn chế nguy cơ chuyển từ đường mía sang sử dụng đường HFCS để né thuế.

Mekong ASEAN: Xin cảm ơn những chia sẻ của ông.