Âm – ẩm – khí – nhiệt – mùi là năm yếu tố cốt lõi chi phối quá trình vận hành nhà nuôi chim yến tại Việt Nam. Mỗi nhà nuôi phải bảo đảm âm thanh dẫn dụ phù hợp, độ ẩm ổn định, mùi hương bầy đàn đặc trưng, cùng môi trường không khí “đủ tự nhiên” – không quá thơm, không quá sạch, cũng không quá ẩm; nhiệt độ bên trong được duy trì ở mức 30 - 32°C.

Từ nền tảng kỹ thuật đó, cùng với lợi thế tự nhiên về bờ biển dài, nhiều đảo, các dãy núi nhô ra biển, ngành nuôi chim yến tại Việt Nam khởi nguồn vào năm 2004 đã phát triển nhanh chóng, quy mô lên tới hàng chục nghìn nhà nuôi, mang về nguồn thu ổn định cho người dân nhiều địa phương.

Tính đến tháng 10/2025, theo Cục Chăn nuôi và Thú y (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Việt Nam có khoảng 29.300 nhà nuôi yến tại 23/34 tỉnh, thành phố với tốc độ tăng trưởng trung bình 6%/năm giai đoạn 2021 – 2025.

Sản lượng hiện ước đạt 234,6 tấn yến thô mỗi năm, với mức giá có thể lên 1.500 - 2.000 USD/kg. Trong Chiến lược phát triển chăn nuôi đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu sản lượng tổ yến sẽ đạt 350 - 400 tấn/năm.

Trao đổi với Mekong ASEAN, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Yến sào Việt Nam Phạm Duy Khiêm cho biết: “Ngành nuôi chim yến đã mang lại nguồn sinh kế bền vững cho hàng chục nghìn hộ dân, giúp chuyển đổi kinh tế nông nghiệp truyền thống sang mô hình có giá trị cao. Từ nhiều vùng ban đầu như Phú Yên, Khánh Hòa, Bình Định và sau này là các tỉnh miền tây đã hình thành cộng đồng nuôi yến chuyên nghiệp, gắn với du lịch sinh thái và sản xuất chế biến sâu”.

Tại Gia Lai, với 4 nhà yến đang có, mỗi năm anh Võ Nguyên Hòa thu về khoảng 600 triệu đồng với 35 kg yến thô/năm. Giá trung bình dao động từ 18 triệu đồng/kg cho yến thô và 32 triệu đồng cho yến tinh chế loại 1.

Tại Hợp tác xã Phố Yến, doanh thu bình quân đạt 300 – 500 triệu đồng/tháng từ sản phẩm yến. Hợp tác xã hiện có 35 xã viên với 30 nhà yến; thu nhập trung bình mỗi xã viên đạt 15 –20 triệu đồng/tháng. Phó Giám đốc Hợp tác xã Hoàng Thanh Tùng cho biết, giá yến năm nay dao động từ 12 – 14 triệu đồng/kg yến thô, dù thấp hơn các năm trước nhưng đời sống của các xã viên vẫn được đảm bảo.

Sản phẩm yến của hợp tác xã hiện đã đạt OCOP 3 sao, được quảng bá rộng rãi tại nhiều hội chợ. "Cùng với nhu cầu lớn và chất lượng tốt, đầu ra sản phẩm của Phố Yến tương đối ổn định. Sản phẩm được tiêu thụ trực tiếp thông qua hợp đồng liên kết của hợp tác xã," ông Tùng chia sẻ.

Để nâng cao giá trị sản phẩm cũng như đời sống các xã viên, Hợp tác xã Phố Yến đang tích cực phát triển các sản phẩm chế biến sâu, giá trị gia tăng.

“Chúng tôi chủ trương tham gia vào khâu chế biến sâu, tăng giá trị sản phẩm thay vì chỉ bán thô thông thường. Bởi bán thô rất biến động, một năm có 3 mùa, mỗi mùa nhà nhà đều thu yến, sản lượng ra ngoài thị trường tăng đột biến, kéo giá giảm xuống. Nhưng với yến tinh chế lại khác, một mặt sản phẩm có giá trị cao hơn, mặt khác lại có thể bảo quản lâu dài mà không sợ hao hụt về chất lượng. Hiện hợp tác xã đang nghiên cứu chế biến rượu tổ yến, yến hũ cùng nhiều sản phẩm khác nữa,” ông Tùng cho biết thêm.

Bên cạnh mục tiêu sinh kế cho người dân, ngành yến Việt Nam vài năm trở lại đây cũng dần tiến ra thị trường thế giới, gặt hái những thành tựu ban đầu nhờ lợi thế vốn có. Theo Cục Chăn nuôi và Thú y, hàng năm Việt Nam thu về khoảng 200 - 300 triệu USD từ xuất khẩu sản phẩm yến.

Hiện nay, ngoài Việt Nam, chỉ một số ít quốc gia Đông Nam Á có sản lượng yến đáng kể như Indonesia, Malaysia, Singapore và Thái Lan. So với các nước trong khu vực, yến thô Việt Nam được đánh giá vượt trội về chất lượng và độ dày sợi; hàm lượng dinh dưỡng cao nhờ hệ sinh thái đa dạng, thổ nhưỡng thuận lợi và nguồn thức ăn tự nhiên phong phú.

Từ năm 2019, Việt Nam đã chính thức đưa chim yến vào danh mục vật nuôi, đánh dấu việc ngành được công nhận và quản lý chính thống, tạo đường cho xuất khẩu.

Đến năm 2022, Nghị định thư xuất khẩu tổ yến sang Trung Quốc được ký, mở đường cho lô sản phẩm tổ yến chính ngạch đầu tiên vào cuối năm 2023. Sang năm 2025, Việt Nam và Trung Quốc ký Nghị định thư mới dành cho tổ yến sạch và yến thô, tạo cú hích lớn cho ngành.

Trung Quốc - thị trường với 1,4 tỷ dân - tiêu thụ trung bình khoảng 300 tấn yến/năm, chiếm gần 80% thị phần toàn cầu; trong khi sản lượng sản xuất trong nước lại hạn chế. Năm 2020 nước này nhập khoảng 220 tấn, năm 2021 là 300 tấn và năm 2022 tăng lên 452 tấn.

Hiện Việt Nam có 13 doanh nghiệp được chấp thuận xuất khẩu sản phẩm tổ yến sang Trung Quốc, hơn 70 doanh nghiệp tham gia chương trình giám sát, hoàn thiện nhà máy chế biến xuất khẩu...

Với hạn ngạch 100 tấn sản phẩm yến một năm, năm 2024, Việt Nam mới chỉ xuất hơn 4 tấn sang thị trường Trung Quốc và 3 tấn trong 6 tháng đầu năm 2025. Nếu tận dụng hết hạn ngạch xuất khẩu sản phẩm này sang thị trường tỷ dân, Việt Nam sẽ thu về một lượng ngoại tệ đáng kể.

Là một trong những doanh nghiệp Việt Nam đầu tiên được Trung Quốc cấp phép xuất khẩu chính ngạch, Nhà sáng lập CTCP Dinh dưỡng Avanest Việt Nam Nguyễn Thị Thu Hà dự đoán, với Nghị định thư năm 2025 sản lượng xuất khẩu của doanh nghiệp có thể tăng lên khoảng 20 - 30% nhờ bổ sung thêm lượng yến thô.

“Việc có thêm Nghị định thư mới cho sản phẩm yến thô sẽ giúp doanh nghiệp gia tăng mặt hàng xuất khẩu sang Trung Quốc, thúc đẩy ngành hàng yến tại Việt Nam,” bà Hà chia sẻ với Mekong ASEAN.

Bà Hà cũng cho rằng, các nhà xuất khẩu yến khác như Indonesia và Malaysia đã có nhiều năm kinh nghiệm cùng mạng lưới khách hàng ổn định tại Trung Quốc, đặt ra thách thức lớn cho sản phẩm yến Việt Nam khi vào thị trường tỷ dân này.

Do đó, doanh nghiệp Việt Nam sẽ không chỉ cần chú trọng vào nâng cao chất lượng sản phẩm, mà còn phải quan tâm đến vấn đề cạnh tranh giá cả nếu muốn đi đường dài tại thị trường Trung Quốc.

Để tiến tới mục tiêu xuất khẩu trị giá tỷ USD mà ngành yến Việt Nam đã đặt ra, theo Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Yến sào Việt Nam Phạm Duy Khiêm, Nhà nước cần tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng nhà yến trong vùng quy hoạch, hỗ trợ áp dụng khoa học – công nghệ, truy xuất nguồn gốc và chuẩn hóa sản phẩm theo tiêu chuẩn quốc gia, quốc tế như ISO, HACCP, OCOP, VietGAP...

Bên cạnh đó, việc xây dựng chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể và thương hiệu vùng miền – như Yến sào Phú Yên, Yến sào Khánh Hòa, Yến sào Cù Lao Chàm – sẽ là yếu tố quan trọng nâng vị thế sản phẩm trên trường quốc tế.

Doanh nghiệp cũng phải đầu tư nhiều hơn vào công nghệ, bao bì, phát triển các sản phẩm chế biến sâu và xây dựng thương hiệu tổ yến uy tín. Người nuôi yến cần tuân thủ quy trình kỹ thuật, bảo đảm chất lượng và an toàn sinh học. Song song với đó, Việt Nam cần chủ động phát triển các thị trường xuất khẩu mới có tiềm năng như Mỹ, Canada, Nhật Bản, Hàn Quốc và các quốc gia ASEAN.

"Khi các lực lượng cùng chung tay, ngành yến Việt Nam hoàn toàn có thể vươn tới mục tiêu xuất khẩu tỷ USD. Và chỉ khi các giá trị đặc thù được định danh rõ ràng, tổ yến Việt Nam mới tăng lợi nhuận thực chất và khẳng định chỗ đứng trên bản đồ tiêu dùng toàn cầu,” ông Khiêm khẳng định.

Cùng với nỗ lực của nông dân, doanh nghiệp, các hoạt động hỗ trợ từ phía cơ quan Nhà nước, hiệp hội cũng đang ngày càng góp phần vào việc thay đổi diện mạo của ngành, mở ra cơ hội làm giàu bền vững cho người dân.

Về phía cơ quan Nhà nước, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Công điện số 595/CĐ-TTG về tăng cường triển khai các giải pháp ngăn chặn tình trạng săn bắt trái phép, quản lý nuôi chim yến, đẩy mạnh xuất khẩu các sản phẩm tổ yến.

Luật Chăn nuôi ban hành năm 2018 đã quy định chi tiết về hoạt động nuôi chim yến, Nghị định 13/2020/NĐ-CP hướng dẫn về yêu cầu vùng nuôi, cơ sở nuôi chim yến.

Cục Chăn nuôi và Thú y cũng ban hành văn bản số 474/CN-GVN "hướng dẫn kỹ thuật cơ bản về nuôi chim yến" nhằm trang bị kiến thức khoa học và thực tiễn giúp phát triển bền vững, tăng giá trị kinh tế cho nghề nuôi chim yến.

Từ phía hiệp hội, Hiệp hội Yến sào Việt Nam duy trì định kỳ các hoạt động “Cà phê Yến sào”, tập huấn kỹ thuật, festival yến, xúc tiến thương mại trong và ngoài nước. Thông qua các chương trình tập huấn, hội thảo và sự kiện kết nối, hiệp hội giúp hội viên nâng cao kỹ năng, chia sẻ kinh nghiệm, cập nhật tiến bộ khoa học, kỹ thuật trong nuôi và chế biến yến.

“Hiệp hội phối hợp với các sở, ngành và ngân hàng nhằm tạo điều kiện vay vốn ưu đãi cho hội viên đầu tư xây dựng nhà yến đạt chuẩn, phát triển các tiêu chí, tiêu chuẩn cho sản phẩm tổ yến, chuỗi sản xuất và chế biến sâu theo tiêu chuẩn của hiệp hội, bảo đảm truy xuất nguồn gốc và chất lượng sản phẩm,” ông Khiêm cho hay.

Về góc độ địa phương, thời gian qua, các tỉnh/thành cũng đã ban hành nghị quyết và triển khai nhiều hoạt động nhằm thúc đẩy ngành nuôi chim yến. TP HCM, Đăk Lăk, An Giang, Khánh Hòa, Lâm Đồng… đã xây dựng và ban hành quy định về vùng nuôi chim yến, hướng tới hoàn thiện chuỗi giá trị bền vững, hài hòa với mục tiêu bảo vệ môi trường.

Riêng tại TP HCM, UBND thành phố đã ban hành Quyết định số 90/QĐ-UBND phê duyệt Đề án nuôi chim yến giai đoạn 2025 – 2030. Đề án đặt mục tiêu hình thành vùng nuôi chim yến tập trung, khai thác hiệu quả vùng sinh thái phù hợp, góp phần phát triển nghề nuôi chim yến bền vững, tăng thu nhập cho người dân...

Đối với Khánh Hòa, tính đến ngày 31/10/2025, 14 xã, phường trên địa bàn tỉnh đã thành lập Tổ phản ứng nhanh bảo vệ chim yến, nhằm kịp thời kiểm tra, xử lý các trường hợp săn bắt, vận chuyển, mua bán, tiêu thụ trái phép, bảo vệ số lượng đàn.

Khánh Hòa cũng xây dựng chuyên đề "Phòng chống săn bắt trái phép và nâng cao ý thức cộng đồng trong bảo vệ chim yến", qua đó tăng cường hiệu quả thực thi pháp luật chống săn bắt trái phép và nâng cao nhận thức trách nhiệm của cộng đồng.

Những nỗ lực trên đã và đang góp phần để ngành nuôi chim yến tại Việt Nam ngày một phát triển.

Trong tầm nhìn dài hạn, chính sách hanh thông, tiềm năng vốn có, thị trường tỷ dân mở cửa, các yếu tố này sẽ đưa ngành yến bước vào giai đoạn tăng trưởng mới.

Tuy nhiên, sau hai thập kỷ chưa thể bứt phá, điều này cũng đặt ra dấu hỏi lớn: Liệu ngành có đủ năng lực để nắm bắt cơ hội và chuyển mình hay không, nhất là khi ngành vẫn đang đối mặt với những thách thức mang tính căn cơ?

Cục Chăn nuôi và Thú y cho biết, đến hiện tại, tình trạng săn bắt chim yến vào mục đích giết thịt, phóng sinh... còn diễn biến phức tạp ở nhiều địa phương. Việc gây nuôi chim yến còn mang tính tự phát, phong trào, chưa có định hướng phát triển dài hạn. Vấn đề quản lý chất lượng và truy xuất nguồn gốc sản phẩm tổ yến còn bất cập, thiếu liên kết ngành hàng, khả năng chế biến sâu chưa cao...

Trong khi đó, ở giai đoạn mới, khi thế giới ngày càng hội nhập, câu chuyện sẽ không dừng lại ở bảo vệ quần thể, quy hoạch ngành, mà còn là phát triển thị trường, xây dựng thương hiệu quốc gia và bảo vệ uy tín sản phẩm yến.

Điều này đòi hỏi Việt Nam phải nỗ lực nhiều hơn để ngành yến vừa tạo ra sinh kế bền vững, thay đổi đời sống người dân, vừa góp phần vào bức tranh tăng trưởng của nền kinh tế. Việt Nam đang thể hiện rõ quyết tâm gia nhập chuỗi giá trị toàn cầu, tìm kiếm không gian xuất khẩu mới, tái định hình thương hiệu trên thị trường quốc tế, do đó chúng ta có thể kỳ vọng vào một cú hích ngoạn mục của ngành yến trong thời gian tới.