Trong bối cảnh kinh tế thế giới bước vào một chu kỳ tái định hình sâu rộng, cơ hội của Việt Nam không chỉ nằm ở khả năng đón nhận những dòng vốn, công nghệ hay chuỗi cung ứng đang dịch chuyển, mà còn ở năng lực chuyển hóa những dòng chảy ấy thành năng suất, tri thức và giá trị mới cho nền kinh tế.

Một nền kinh tế mở đang đứng giữa những dòng chảy lớn

Kinh tế toàn cầu năm 2026 đang vận động giữa hai lực kéo trái chiều. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo kinh tế thế giới tăng trưởng khoảng 3% trong năm 2026, thấp hơn mức bình quân 3,5% của hai năm 2024–2025. Nhưng phía sau tốc độ tăng trưởng tương đối ổn định ấy là sự phân hóa ngày càng rõ: bất ổn địa chính trị tạo sức ép lên nhiều nền kinh tế, trong khi chu kỳ đầu tư công nghệ, đặc biệt quanh trí tuệ nhân tạo, lại thúc đẩy mạnh những quốc gia đã tham gia sâu vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.

Việt Nam bước vào chu kỳ chuyển dịch với một nền kinh tế có tốc độ tăng trưởng cao và mức độ hội nhập sâu với thương mại, đầu tư quốc tế. Ảnh: Quỳnh Danh

Dòng vốn quốc tế cũng cho thấy một bức tranh tương tự. Theo UNCTAD (Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển), đầu tư trực tiếp nước ngoài toàn cầu năm 2025 phục hồi 6%, đạt khoảng 1.600 tỷ USD, sau hai năm suy giảm. Tuy nhiên, mức phục hồi diễn ra rất không đồng đều giữa các nhóm nền kinh tế.

Những con số này phản ánh một chuyển dịch quan trọng hơn: các nguồn lực toàn cầu vẫn đang lưu chuyển, nhưng ngày càng có xu hướng tìm đến những nơi có khả năng hấp thụ, kết nối và tạo thêm giá trị từ chúng. Đây cũng là lúc vị trí của Việt Nam trở nên đáng chú ý.

Việt Nam bước vào chu kỳ chuyển dịch này với một nền kinh tế có tốc độ tăng trưởng cao và mức độ hội nhập sâu với thương mại, đầu tư quốc tế. Năm 2025, GDP Việt Nam tăng 8%. Xuất khẩu tăng 16,7%, trong khi vốn FDI giải ngân đạt 27,6 tỷ USD, tăng 9% so với năm trước trong bối cảnh chuỗi giá trị khu vực tiếp tục được tái cấu trúc.

Các dự báo mới nhất cho năm 2026 tiếp tục cho thấy mức độ trưởng thành của nền kinh tế. ADB vào tháng 9 nâng dự báo tăng trưởng của Việt Nam lên 7,8%, trong khi Ngân hàng Thế giới đầu tháng 10 nâng dự báo lên 7,4%, một phần nhờ sản xuất và xuất khẩu công nghệ cao hưởng lợi từ chu kỳ công nghệ toàn cầu.

Ở một khía cạnh khác, Việt Nam hiện xếp thứ 43 trong 139 nền kinh tế của Chỉ số Đổi mới Sáng tạo Toàn cầu 2026. Đáng chú ý, Việt Nam đứng thứ 35 về đầu ra đổi mới nhưng thứ 54 về đầu vào, cho thấy khả năng tạo kết quả từ những nguồn lực hiện có tương đối tốt, đồng thời cũng hé mở khoảng dư địa lớn về nguồn nhân lực, nghiên cứu, thể chế và những nền tảng cần thiết để đổi mới diễn ra ở quy mô cao hơn.

Cơ hội của Việt Nam không chỉ nằm ở khả năng đón nhận những dòng vốn, công nghệ hay chuỗi cung ứng đang dịch chuyển, mà còn ở năng lực chuyển hóa những dòng chảy ấy thành năng suất, tri thức và giá trị mới cho nền kinh tế. Ảnh: Duy Quang

Nhìn từ những dữ liệu này, Việt Nam đang ở một vị trí đặc biệt: đủ mở để hưởng lợi mạnh từ những dòng chảy mới, nhưng cũng đủ gắn kết với kinh tế thế giới để việc liên tục nâng cấp năng lực trở thành một yêu cầu tất yếu.

Vì vậy, câu hỏi của giai đoạn tới không còn đơn thuần là Việt Nam có thể thu hút thêm bao nhiêu vốn đầu tư, nhà máy hay công nghệ. Quan trọng hơn là: những dòng chảy ấy sẽ để lại bao nhiêu năng lực cho nền kinh tế Việt Nam?

Khi đổi mới sáng tạo không còn giới hạn trong công nghệ

Trong nhiều cuộc thảo luận, đổi mới sáng tạo thường được gắn trực tiếp với trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, startup hay những công nghệ mới nhất.

Nhưng bản chất của đổi mới rộng hơn nhiều. Theo cách tiếp cận của OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế), đổi mới không chỉ là phát minh hay một ý tưởng mới. Một ý tưởng chỉ trở thành đổi mới khi được đưa vào sử dụng và tạo ra sự thay đổi thực tế. Đổi mới có thể nằm ở sản phẩm, nhưng cũng có thể nằm trong quy trình sản xuất, logistics, quản trị, phương thức tổ chức hay cách một doanh nghiệp tương tác với các đối tác bên ngoài.

Theo nghĩa đó, đổi mới trước hết là năng lực nhìn một bài toán bằng một cách khác, sau đó tổ chức nguồn lực để biến cách nhìn ấy thành giá trị mới. Đó có thể là đổi mới trong tư duy chính sách, khi một thành phố thiết kế những mô hình thể chế mới để cạnh tranh thu hút vốn và nhân tài. Là đổi mới trong doanh nghiệp, khi công nghệ không đơn thuần được mua về, mà kéo theo sự thay đổi trong quy trình, quản trị và cách tổ chức chuỗi cung ứng.

Là đổi mới trong trường đại học, khi nghiên cứu không dừng ở công bố khoa học mà có thể đi tới thị trường. Là đổi mới trong quan hệ giữa tập đoàn và startup, khi một doanh nghiệp không chỉ tìm kiếm một sản phẩm sẵn có mà đưa bài toán thực tế của mình ra ngoài tổ chức để cùng phát triển lời giải. Hay là sự thay đổi trong tư duy về phát triển bền vững, khi tiêu chuẩn xanh, hiệu quả năng lượng và truy xuất nguồn gốc không còn chỉ được coi là chi phí tuân thủ, mà trở thành một phần của năng lực cạnh tranh.

Công nghệ có thể làm cho những quá trình ấy diễn ra nhanh hơn. Tiêu chuẩn có thể giúp những giá trị mới được đo lường, tin cậy và nhân rộng. Nhưng điểm khởi đầu vẫn nằm ở khả năng đặt lại câu hỏi và tìm một phương thức tốt hơn để giải quyết bài toán hiện hữu. Đó cũng là lý do đổi mới sáng tạo ngày càng được nhìn nhận không phải như một lĩnh vực độc lập, mà như một lớp năng lực đi xuyên qua nền kinh tế.

VIS 2026 và câu hỏi về một “điểm bứt phá” của Việt Nam

Trong bối cảnh đó, Vietnam Innovation Summit (VIS) 2026 lựa chọn chủ đề “Điểm bứt phá – Những dòng chảy đổi mới sáng tạo mới: Việt Nam ở tâm điểm của sự tái định hình toàn cầu” (Critical Mass – The New Currents of Innovation: Vietnam at the Center of a Global Realignment).

“Critical Mass” có thể hiểu là thời điểm những yếu tố riêng lẻ đạt tới một mức độ hội tụ đủ lớn để tạo ra chuyển biến. Với một nền kinh tế, điểm bứt phá ấy khó có thể đến chỉ từ số lượng startup, lượng vốn đầu tư hay số công nghệ mới. Nó hình thành khi vốn, tri thức, công nghệ, doanh nghiệp, thể chế và con người bắt đầu tương tác đủ mạnh để những thay đổi riêng lẻ có thể kết nối, lan tỏa và tạo ra năng lực ở quy mô hệ sinh thái.

Cấu trúc VIS 2026 được xây dựng từ chính logic đó. Chuỗi Hội nghị Thượng đỉnh Đổi mới Sáng tạo Việt Nam năm nay mở đầu với câu chuyện về Khu Thương mại Tự do, Trung tâm Tài chính Quốc tế và tương lai thu hút đầu tư của Việt Nam, tiếp nối bằng công nghệ sâu và những ngành công nghiệp tương lai, đồng thời đưa các trường đại học vào cuộc thảo luận về chuyển giao tri thức, thương mại hóa nghiên cứu và vai trò của mô hình hợp tác giữa nhà nước, doanh nghiệp và đại học.

Năm nay, hội nghị cũng dành một không gian đối thoại lớn để đặt vấn đề ở một tầng rộng hơn: Việt Nam sẽ cạnh tranh bằng năng lực nào khi những lợi thế truyền thống dần không còn đủ khác biệt? Chương trình đi từ cạnh tranh bằng định chuẩn, đổi mới sáng tạo mở và hợp tác giữa tập đoàn với startup đến kinh tế xanh, chuyển dịch năng lượng và kết nối đầu tư ASEAN.

Trong diễn đàn “Cạnh tranh bằng định chuẩn trong thời kỳ xoay trục kinh tế”, câu hỏi ấy được mở rộng qua cuộc đối thoại giữa cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế, chuyên gia tài chính và doanh nghiệp. Với sự tham gia của đại diện Sở Công Thương TP HCM, Phòng Thương mại ASEAN - Thụy Sĩ, Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam và Masterise Group, phiên thảo luận không chỉ đặt vấn đề doanh nghiệp cần nâng chuẩn như thế nào, mà đi xa hơn tới những điều kiện để các năng lực đó có thể hình thành và được nhân rộng: từ môi trường thể chế, động lực thị trường đến lựa chọn đầu tư dài hạn của chính doanh nghiệp.

Đây cũng là cách VIS tiếp cận câu chuyện đổi mới ở quy mô rộng hơn: không nhìn những chuyển biến riêng lẻ như các hiện tượng độc lập, mà đặt chúng trong mối quan hệ giữa chính sách, thị trường, doanh nghiệp và những năng lực mà nền kinh tế cần xây dựng cho giai đoạn tiếp theo.

Từ hấp thụ cơ hội đến tạo ra năng lực

Việt Nam làm thế nào để biến những cơ hội đang đi qua nền kinh tế thành những năng lực thuộc về chính mình? Đó không chỉ là vấn đề trọng tâm được đặt ra ở VIS 2026, mà còn là câu hỏi khiến các nhà kinh tế, các doanh nghiệp, chuyên gia luôn trăn trở trong kỷ nguyên kinh tế xoay trục.

Một nền kinh tế có thể tăng trưởng bằng khả năng hấp thụ vốn, công nghệ và nhu cầu bên ngoài. Nhưng sức cạnh tranh dài hạn lại phụ thuộc vào việc những nguồn lực ấy có tạo ra năng suất, tri thức, doanh nghiệp và năng lực mới trong nước hay không.

Ngân hàng Thế giới nhận định khả năng giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước, tăng liên kết giữa doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và doanh nghiệp nội địa, đồng thời nâng năng suất sẽ có ý nghĩa quyết định đối với sức mạnh trung hạn của nền kinh tế Việt Nam.

Nhìn theo cách đó, đổi mới sáng tạo không nên được hiểu như một “ngành”. Nó là một phương thức phát triển. Khi doanh nghiệp tìm ra một cách vận hành hiệu quả hơn, đó là đổi mới. Khi một trường đại học biến tri thức thành sản phẩm giải quyết được bài toán của xã hội, đó là đổi mới. Khi thể chế tạo ra một cấu trúc mới để dòng vốn, nhân tài và công nghệ gặp nhau dễ dàng hơn, đó cũng là đổi mới. Và khi một nền kinh tế có khả năng biến những đổi mới riêng lẻ ấy thành một hệ sinh thái có thể liên tục học hỏi, thử nghiệm, hợp tác và tự nâng cấp, đổi mới sáng tạo bắt đầu trở thành năng lực cạnh tranh quốc gia.

Đây cũng là vai trò mà VIS 2026 hướng đến: không đi tìm một công nghệ duy nhất hay một lời giải duy nhất, mà tạo ra một không gian nơi những chủ thể đang nắm giữ các phần khác nhau của lời giải có thể gặp nhau, từ nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp, nhà đầu tư đến trường đại học, startup và các đối tác quốc tế. Thành phần VIS được thiết kế trải rộng từ cơ quan quản lý nhà nước và ngoại giao đến doanh nghiệp, định chế tài chính và quỹ đầu tư.

Trong một thế giới mà những dòng chảy kinh tế đang liên tục tái định hình, vị trí của Việt Nam vì thế sẽ không chỉ được quyết định bởi những gì đang dịch chuyển đến Việt Nam. Quan trọng hơn, Việt Nam sẽ làm gì với những dòng chảy ấy, tạo ra năng lực gì từ chúng và từ đó đóng vai trò nào trong việc định hình những dòng chảy tiếp theo.