“Tôi có thể nói một điều, đó là không ai có quyền kiểm soát nhà máy (ZNPP) của chúng tôi bất kể họ muốn thế nào. Tôi không biết có trường hợp nào như thế này xảy ra do một số cuộc đàm phán,” ông Yury Chernichyuk, Giám đốc ZNPP do Nga bổ nhiệm, cho biết trong cuộc phỏng vấn ngày 22/3 với TASS. Quan chức này khẳng định ZNPP “thuộc về Liên bang Nga và sẽ được chúng tôi vận hành theo luật pháp Nga”.
Tuyên bố của người đứng đầu ZNPP được đưa ra không lâu sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump điện đàm với người đồng cấp Ukraine Volodymyr Zelensky vào ngày 19/3. Trong đó, người đứng đầu Nhà Trắng đã đề xuất một phương án để Washington được tiếp quản các cơ sở hạ tầng nặng lượng của Kiev, bao gồm các nhà máy điện hạt nhân.
 |
| Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhia ở miền nam Ukraine. Ảnh: Sputnik |
“Tổng thống Trump đã thảo luận về nguồn cung cấp điện và các nhà máy điện hạt nhân của Ukraine. Ông nói rằng Mỹ có thể rất hữu ích trong việc vận hành các nhà máy đó bằng chuyên môn về điện và tiện ích của mình. Việc Mỹ sở hữu các nhà máy đó sẽ là sự bảo vệ tốt nhất cho cơ sở hạ tầng đó và hỗ trợ cho cơ sở hạ tầng năng lượng của Ukraine,” Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết trong tuyên bố ngay sau cuộc điện đàm Mỹ - Ukraine.
Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cũng tuyên bố rằng sẽ “không có vấn đề gì” đối với Washington khi điều hành các cơ sở do Liên Xô xây dựng. Trước đó, Tổng thống Zelensky hôm 14/3 cũng xác nhận rằng số phận của nhà máy điện hạt nhân và các vùng lãnh thổ do Nga kiểm soát đã được Kiev thảo luận với Washington trong các cuộc đàm phán song phương tại Saudi Arabia vào tuần trước đó.
Zaporizhzhia là nhà máy điện hạt nhân lớn nhất châu Âu, do Liên Xô thiết kế và từng cung cấp khoảng 1/5 lượng điện của Ukraine trước khi chiến sự nổ ra, với 6 lò phản ứng. Quân đội Nga đã kiểm soát nhà máy này vào tháng 2/2022, chỉ 4 ngày sau khi Moscow tiến hành chiến dịch quân sự đặc biệt.
Nga đã tổ chức trưng cầu dân ý và sáp nhập vùng Zaporizhzhia – nơi đặt ZNPP, cùng tỉnh Donetsk, Lugansk và Kherson vào cuối tháng 9/2022. Tuy nhiên, Ukraine và các nước phương Tây đã bác bỏ tính hợp pháp của các cuộc trưng cầu dân ý và không công nhận các vùng trên là lãnh thổ của Nga. Kiev cũng đã nhiều lần tuyên bố sẽ giành lại các lãnh thổ mà Nga đã sáp nhập bằng nhiều cách.
ZNPP đã nhiều lần đối mặt với tình trạng khủng hoảng an ninh hạt nhân khi chứng kiến các cuộc pháo kích tại khu vực lân cận; cũng như nhiều lần buộc phải vận hành bằng máy phát điện dự phòng. Cả Nga và Ukraine đều đổ lỗi cho nhau về các cuộc tấn công gây nguy hiểm cho nhà máy. Tuy nhiên, cả hai đều không chấp thuận việc thiết lập một khu vực an toàn xung quanh nơi đây.
Trong khi đó, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cũng nhiều lần cảnh báo các hoạt động quân sự xung quanh nhà máy có thể gây ra những nguy hiểm dẫn đến thảm họa. Kể từ tháng 9/2022, IAEA đã triển khai một phái bộ giám sát đến ZNPP.
Đầu tháng này, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tuyên bố sự tồn tại của ZNPP là “bất khả thi” nếu nhà máy này không có sự kiểm soát của Ukraine. Ông cũng nhấn mạnh rằng Kiev sẽ cần "tiền và chuyên gia" để đưa nhà máy hoạt động trở lại.
ZNPP hiện do một công ty con của tập đoàn năng lượng nhà nước Nga Rosatom kiểm soát. Vào tháng 12/2024, CEO của công ty con này cho biết họ có kế hoạch đưa ZNPP trở lại hoạt động ngay khi an ninh được đảm bảo đầy đủ.
