Trao đổi với Mekong ASEAN, PGS.TS Đào Ngọc Tiến, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại thương (FTU), nhấn mạnh yêu cầu gắn nghiên cứu với hoạch định chính sách, kết nối đào tạo với thực tiễn doanh nghiệp. Sâu xa hơn, giáo dục không chỉ giúp người học giỏi nghề, mà còn phải bồi đắp năng lực tự học, bản lĩnh trước biến động và khát vọng phụng sự đất nước – những nền tảng để thế hệ hôm nay đủ sức tạo ra giá trị trong nhiều thập kỷ tới.

Mekong ASEAN: Từ những phát hiện trong Báo cáo Thương mại quốc tế Việt Nam 2025, theo thầy, đâu là những chuyển dịch lớn Việt Nam cần đặc biệt lưu ý trong bối cảnh thương mại toàn cầu đang được định hình lại? Những phát hiện này gợi mở ra sao về các vấn đề cần ưu tiên để Việt Nam không chỉ thích ứng với biến động, mà còn từng bước nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị quốc tế?

PGS. TS Đào Ngọc Tiến: Báo cáo Thương mại Quốc tế Việt Nam năm 2025 của Trường Đại học Ngoại thương với chủ đề “Các động lực tăng trưởng mới cho thương mại quốc tế của Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình” đã tái định nghĩa bối cảnh thương mại toàn cầu khi không nhìn thương mại quốc tế như một câu chuyện chủ yếu xoay quanh mở cửa thị trường, giảm thuế hay tận dụng lao động chi phí thấp. Thay vào đó, thương mại quốc tế trong một cấu trúc mới, nơi bốn lực đẩy cùng lúc chi phối “luật chơi”: phân mảnh địa chính trị, công nghệ số, chuẩn mực phát triển bền vững và tái cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu.

Cách nhìn này buộc chính sách phải dịch chuyển từ tư duy ứng phó ngắn hạn sang tư duy chiến lược dài hạn. Báo cáo đã chỉ rõ bốn động lực tăng trưởng mới, mang tính xuyên tầng gồm FTA thế hệ mới, thương mại số, thương mại bền vững và tái cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu. Đây là điểm rất quan trọng, giúp chính sách không nhìn các vấn đề rời rạc. FTA không chỉ là ưu đãi thuế quan, mà còn là “neo cải cách”; thương mại số không chỉ là công nghệ, mà là hạ tầng giao dịch mới; thương mại bền vững không còn là lựa chọn, mà là điều kiện tiếp cận thị trường; còn tái cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu không chỉ là cơ hội hút FDI, mà là phép thử về năng lực nâng cấp nội lực.

Theo đó, điểm quan trọng hơn trong bối cảnh hiện nay là cần một cấu trúc hành động khá rõ, trong đó: Nhà nước kiến tạo thể chế, doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm đổi mới và nâng cao năng lực cạnh tranh, còn trường đại học và viện nghiên cứu không chỉ cung cấp nhân lực chất lượng cao mà còn là giải pháp khoa học – công nghệ.

Tiếp nối định hướng đó, Trường Đại học Ngoại thương đang xây dựng Báo cáo thương mại Quốc tế Việt Nam năm 2026 với chủ đề “Kiến tạo năng lực doanh nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên tái cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu”, dự kiến công bố vào tháng 11. Chúng tôi sẽ phân tích sâu hơn vào cấu trúc doanh nghiệp Việt Nam đang tham gia vào thương mại quốc tế và chuỗi giá trị toàn cầu để nhận diện được các vấn đề cần ưu tiên đối với từng nhóm, từng bộ phận doanh nghiệp.

Một cách tổng thể, doanh nghiệp Việt cần một tầm nhìn dài hạn, phù hợp với thực tiễn. Một số doanh nghiệp từng bước nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị; một số có thể hướng tới vai trò dẫn dắt trong ngành chiến lược hoặc tại thị trường cụ thể; trong khi doanh nghiệp nhỏ hơn đặt mục tiêu tham gia thương mại quốc tế liên tục và bền vững. Mỗi nhóm có cơ hội, thách thức và cần giải pháp riêng.

Mekong ASEAN: Những năm gần đây, FTU ngày càng tham gia sâu vào hoạt động nghiên cứu và tư vấn cho các bộ, ngành. Theo thầy, các trường đại học cần phát huy vai trò như thế nào để vừa cung cấp luận cứ khoa học, tiếng nói phản biện độc lập cho quá trình hoạch định chính sách, vừa góp phần dự báo và gợi mở các chính sách phù hợp với yêu cầu phát triển trong tương lai?

PGS. TS Đào Ngọc Tiến: Trong bối cảnh hiện nay, để thực hiện một cách hiệu quả mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, sự tham gia của các trường đại học trong hoạch định chính sách có vai trò rất quan trọng.

Trước hết là cung cấp luận cứ khoa học. Với nền tảng dữ liệu, phương pháp nghiên cứu và đội ngũ chuyên môn sâu, trường đại học có thể phân tích những vấn đề mang tính dài hạn, nhận diện nguyên nhân gốc rễ và đề xuất giải pháp dựa trên bằng chứng. Chẳng hạn, các câu hỏi về tỷ lệ tận dụng ưu đãi FTA còn thấp hay tác động của những quy định xanh đối với doanh nghiệp cần được trả lời bằng số liệu khảo sát, mô hình định lượng và kinh nghiệm quốc tế. Những nghiên cứu như vậy sẽ góp phần tạo cơ sở cho việc xây dựng chính sách căn cơ, hiệu quả và phù hợp với thực tiễn.

Thứ hai là phát huy tiếng nói phản biện độc lập. Độc lập không có nghĩa là đứng ngoài hay đối lập, mà là phản ánh trung thực những gì dữ liệu và kết quả nghiên cứu cho thấy. Điều này đòi hỏi nhà trường phải duy trì chuẩn mực học thuật, bảo đảm liêm chính nghiên cứu; đồng thời cần có cơ chế đặt hàng minh bạch, công bố kết quả rộng rãi và duy trì đối thoại thường xuyên để các ý kiến phản biện thực sự trở thành một đầu vào có giá trị cho quá trình hoạch định chính sách.

Thứ ba là nâng cao năng lực dự báo và gợi mở chính sách. Thương mại quốc tế đang thay đổi nhanh chóng khi chuỗi cung ứng được tái cấu trúc, tiêu chuẩn xanh và tiêu chuẩn số trở thành những yêu cầu mới, còn cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn ngày càng rõ nét. Vì vậy, trường đại học cần đầu tư cho việc theo dõi xu hướng, phát triển cơ sở dữ liệu, xây dựng các kịch bản và hệ thống cảnh báo sớm, qua đó nhận diện vấn đề trước khi trở thành sức ép đối với nền kinh tế và doanh nghiệp.

Để thực hiện tốt ba vai trò này, nghiên cứu cần gắn chặt với đào tạo và thực tiễn doanh nghiệp. Kết quả tư vấn chính sách cần trở lại giảng đường; sinh viên, nghiên cứu sinh cần được tham gia các đề tài thực tiễn; tiếng nói của doanh nghiệp cần được phản ánh thông qua khảo sát và đối thoại. Khi đó, trường đại học vừa là nơi cung cấp tri thức và chuyên gia, vừa trở thành cầu nối giữa Nhà nước, doanh nghiệp và giới học thuật, góp phần hình thành những chính sách vừa khả thi, vừa có tầm nhìn dài hạn.

Mekong ASEAN: Trước những chuyển biến nhanh chóng của công nghệ, thương mại và thị trường lao động, FTU đang đổi mới chương trình, phương pháp đào tạo và môi trường trải nghiệm theo hướng nào để chuẩn bị một thế hệ nhân lực không chỉ thích ứng với yêu cầu hiện tại, mà còn đủ năng lực đón đầu xu hướng, tạo ra những giá trị mới và đóng góp vào sự phát triển lâu dài của đất nước?

PGS.TS Đào Ngọc Tiến: Tôi cho rằng, câu hỏi lớn đặt ra đối với một trường đại học hôm nay là làm thế nào để người học vẫn có thể tạo ra giá trị sau 10 hay 20 năm nữa, khi những kiến thức cụ thể được truyền đạt hôm nay đều có thể thay đổi.

Với FTU, câu trả lời bắt đầu từ triết lý giáo dục gắn với thực tiễn. Triết lý giáo dục phải giúp hình thành ở người học tư duy độc lập, khả năng sáng tạo và phát huy tiềm năng của mỗi cá nhân; gắn với thực tiễn để tri thức có thể giải quyết những bài toán cụ thể của doanh nghiệp và nền kinh tế. Mọi đổi mới về chương trình, phương pháp đào tạo hay môi trường trải nghiệm của nhà trường đều được định hình từ triết lý đó.

FTU áp dụng toàn diện mô hình đào tạo gắn với phát triển nghề nghiệp (CDIM), tích hợp kiến thức nền tảng, kỹ năng nghề nghiệp, năng lực số và trải nghiệm thực tiễn trong suốt quá trình học. Doanh nghiệp tham gia từ thiết kế chương trình, giảng dạy đến hướng dẫn và tiếp nhận sinh viên; những bài toán thực tế cũng được đưa vào lớp học để người học trực tiếp nghiên cứu, giải quyết.

Ở chiều ngược lại, kết quả nghiên cứu và tư vấn chính sách cho các bộ, ngành, địa phương được đưa trở lại giảng đường thành bài giảng, tình huống học tập. Qua đó, nghiên cứu, đào tạo và thực tiễn liên tục bổ trợ cho nhau, để nghiên cứu không dừng ở những công bố và đào tạo không khép lại trong những trang giáo trình.

Mekong ASEAN: Từ thực tiễn của FTU, theo thầy, cần làm gì để tăng cường sự kết nối giữa trường đại học, cơ quan quản lý và doanh nghiệp, qua đó đưa những bài toán của thực tiễn vào nghiên cứu, đào tạo và chuyển hóa tri thức thành giá trị cho xã hội?

PGS.TS Đào Ngọc Tiến: Tôi cho rằng để mối liên kết giữa nhà trường, cơ quan quản lý và doanh nghiệp đi vào thực chất, cần hội đủ hai điều kiện. Thứ nhất là một cơ chế phối hợp trong đó mỗi bên hiểu rõ vai trò, trách nhiệm và giá trị mình có thể đóng góp. Thứ hai là một cơ chế chia sẻ hiệu quả ba nguồn lực quan trọng nhất: con người, dữ liệu và tri thức.

Về cơ chế phối hợp, Báo cáo Thương mại quốc tế Việt Nam 2025 của FTU đã đúc kết công thức: “Nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp trung tâm, trường đại học kết nối” – ba trụ cột tạo nên năng lực hội nhập của Việt Nam.

Trong đó, Nhà nước xây dựng thể chế, phát triển hạ tầng, đặt ra những bài toán lớn và lắng nghe luận cứ khoa học trước khi quyết định. Doanh nghiệp giữ vị trí trung tâm vì trực tiếp tạo ra giá trị; hiệu quả của chính sách hay nghiên cứu cuối cùng phải được đo bằng năng lực lớn lên của doanh nghiệp và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trường đại học đóng vai trò cầu nối, đưa những vấn đề từ thực tiễn doanh nghiệp đến cơ quan hoạch định chính sách bằng dữ liệu và bằng chứng khoa học; đồng thời chuyển tải chính sách tới doanh nghiệp thông qua đào tạo, tư vấn và kết nối tri thức quốc tế. Khi mỗi bên làm đúng vai trò, ba chủ thể sẽ bổ trợ lẫn nhau mà không làm thay chức năng của nhau.

Về cơ chế chia sẻ, cần tập trung vào ba nguồn lực cốt lõi: con người, dữ liệu và tri thức. Trước hết, con người cần được dịch chuyển và tương tác thường xuyên giữa ba khu vực. Giảng viên có cơ hội trải nghiệm tại cơ quan quản lý, doanh nghiệp; chuyên gia, nhà quản lý và doanh nhân tham gia giảng dạy, thiết kế chương trình; sinh viên giải quyết những bài toán thực tế trong khóa luận, luận văn. Nhờ đó, thực tiễn đi vào giảng đường, còn tri thức học thuật có thêm con đường trở lại đời sống.

Tiếp đó, dữ liệu cần được kết nối trên nguyên tắc bảo mật và minh bạch về quyền truy cập. Nhà nước có dữ liệu hành chính, thống kê; doanh nghiệp nắm dữ liệu vận hành và những điểm nghẽn thực tế; trường đại học có phương pháp và năng lực phân tích. Sự kết nối đồng bộ này là chìa khóa nâng cấp chất lượng nghiên cứu lẫn hoạch định chính sách. Nếu chọn cách "co cụm" dữ liệu, cả ba sẽ buộc phải ra quyết định trong thế "mù" thông tin.

Và, tri thức phải được chuyển tải đúng nhu cầu, thành đề xuất sát thực cho nhà hoạch định, công cụ ứng dụng cho doanh nghiệp và không gian đối thoại cho xã hội. Khi con người được kết nối, dữ liệu được chia sẻ và tri thức được lưu chuyển, quan hệ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và trường đại học mới vượt khỏi khuôn khổ hợp tác hình thức để trở thành một năng lực phát triển thực sự.

Cuối cùng, điều tôi muốn gửi gắm tới các bạn sinh viên là tinh thần phụng sự và khát vọng cá nhân. “Đón đầu xu hướng” hay “tạo ra giá trị mới” không chỉ đòi hỏi kiến thức và năng lực chuyên môn, mà còn cần khát vọng vươn lên và trách nhiệm với đất nước.