Cuối tuần, tôi dẫn hai con gái về làng tò he Xuân La (Phú Xuyên, Hà Nội) tham gia trải nghiệm tại nhà nghệ nhân Đặng Đình Hờn (sinh năm 1970). Giống như nhiều người mẹ hiện nay, tôi luôn đau đầu với vấn đề làm sao để các con có không gian hoạt động, sáng tạo, rời khỏi các thiết bị điện tử. Dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân, tụi nhỏ say sưa cả buổi với việc tạo hình các nhân vật yêu thích. Ánh mắt chúng hiện rõ niềm vui khi hoàn thành tác phẩm do chính mình làm ra.

Theo nghệ nhân Đặng Đình Hờn, những năm gần đây, ông thường xuyên đón tiếp các gia đình đưa con đến trải nghiệm nặn tò he. Nhiều nhà trường cũng đưa môn nghệ thuật dân gian này vào hoạt động ngoại khóa cho học sinh. Ông rất vui vì điều đó, không chỉ bởi thu nhập, mà quan trọng hơn là nỗi trăn trở bảo tồn nghề bấy lâu của người nghệ nhân đã được hóa giải.

“Tôi cảm thấy nghề của mình đã có ích hơn, không đơn thuần là giải trí, mà còn giúp tụi trẻ giảm áp lực học hành, giảm phụ thuộc vào game online và mạng xã hội. Tò he cũng có đất sống rộng rãi hơn, được bảo tồn và phát triển,” ông Hờn tâm sự.

Nghệ nhân Đặng Đình Hờn bắt đầu nặn tò he từ năm 10 tuổi. Ông không biết loại hình này xuất phát từ đâu, chỉ biết rằng mình là đời thứ tư kế thừa nghề. Ông nhớ những buổi sớm tinh mơ cùng các anh chị trong nhà thức dậy cùng bố mẹ nhào bột, nặn tò he để kịp đưa ra chợ bán. Tò he nặn từ bột gạo và được hấp chín tới nên trẻ con chơi chán có thể ăn luôn. “Ngày đó chưa có máy móc, mọi công đoạn phải làm bằng tay, nhất là nhào bột phải thật kỹ. Hấp thì phải chín tới nếu không sẽ bị nhão và mất hình. Con nào chín quá, anh em tôi lại lấy ăn luôn. Ngày xưa nghèo khổ, đói quá nên ăn cũng thấy ngon chứ giờ thì chẳng mấy ai ăn,” ông Hờn nhớ lại.

Ngày nay, việc nhào bột đã đơn giản hơn nhờ sự hỗ trợ của máy móc. Tuy nhiên đây vẫn là công đoạn quan trọng và tốn nhiều thời gian, bởi bột phải nhào đi nhào lại nhiều lần mới đảm bảo độ dẻo, dễ tạo hình. Sau công đoạn nặn, tò he được mang đi hấp rồi phơi khô để giữ được lâu. “Tò he bây giờ chủ yếu làm kỷ niệm nên các yếu tố thẩm mỹ được chú trọng hơn,” ông Hờn vừa nói vừa đưa tay vân cục bột nhỏ để hoàn thành nốt đôi mắt cho chú lợn con. Dù không nhìn nhưng chỉ cần một lần duy nhất là đủ lượng bột cho một bên mắt và rất cân đối với bên kia.

Với kinh nghiệm hơn 40 năm trong nghề, cái khó của ông Hờn không còn nằm ở việc nhào bột, nặn hình nữa. Với các con vật quen thuộc, ông chỉ cần vài phút để hoàn thành tác phẩm, tỷ lệ các bộ phận đều “chuẩn” nên rất sống động. Thử thách lớn nhất với ông những năm gần đây là “bắt trend”, bởi thế giới giải trí của trẻ con bây giờ nằm nhiều trên mạng. Những nhân vật hoạt hình mới liên tục xuất hiện, nếu không cập nhật được danh sách này thì những người nghệ nhân như ông Hờn sẽ bị tụt hậu, rơi vào cảnh “có chuyên môn nhưng không hiểu thị trường”.

Nhìn “bộ sưu tập” tò hè trưng bày tại gia đủ thấy ông Hờn đã chăm chỉ lên mạng, chăm chỉ tìm hiểu xu hướng của giới trẻ như thế nào. Từ các nhân vật công chúa, nàng tiên cá, người tuyết, ông già Noel, Doraemon… đến các nhân vật lạ nổi lên gần đây như Gấu Dâu, Kuromi, Labubu, Baby Three, Skull Panda…

Nghệ nhân còn mở rộng ra các sản phẩm cầu kỳ hơn như còi tò he, lọ hoa, bể cá, phối cảnh làng quê… Những lúc có cảm hứng, ông còn sáng tác các tác phẩm đặc biệt để khách hàng chiêm ngưỡng, như Tháp Rùa, tượng đài giải phóng Thủ đô, cột cờ trên đảo Trường Sa… Vì nhiều chi tiết và cầu kỳ nên có khi phải mất cả tháng ông mới hoàn thiện một tác phẩm như vậy. “Những tác phẩm này tôi để trưng thôi chứ không bán,” ông nói.

Nói về thu nhập từ nghề nặn tò he, ông Hờn cho biết đây vốn dĩ chỉ là nghề tay trái của gia đình, còn nghề chính vẫn là làm nông. Trước đây chỉ vào những dịp lễ tết, món đồ chơi này mới đắt hàng; kênh phân phối cũng chỉ gói gọn trong mẹt bán rong. Khoảng gần chục năm trở lại đây, nắm bắt được xu hướng du lịch khám phá, đẩy mạnh hoạt động giao dục trải nghiệm, các con của ông Hờn đã tạo được mạng lưới tiêu thụ phong phú hơn. Họ xây dựng các tour trải nghiệm nặn tò he ngay tại nhà, kết nối với du khách qua các kênh mạng xã hội; tham gia sự kiện của trường học, khách sạn; sự kiện văn hóa, lễ hội; bán trên sàn thương mại điện tử…

Nhiều thời điểm, ông Hờn được các khách sạn lớn ở Hà Nội như Marriott, Deawoo, Thắng Lợi… trả lương hàng tháng để phục vụ khách lưu trú và ăn uống. Thời gian gần đây, ông cũng thường xuyên được các nhà trường mời đến dạy trải nghiệm cho học sinh. “Rất nhiều khách nước ngoài đến trải nghiệm nặn tò he và họ rất thích thú, mang về làm quà cho người thân. Nhiều tổ chức, doanh nghiệp trong nước cũng đặt hàng để tặng bạn bè quốc tế khi đi công tác nước ngoài,” ông Hờn hào hứng kể.

Thu nhập cải thiện nên các con ông Hờn cũng có động lực để theo nghề của cha ông. Nhiều gia đình có truyền thống ở Xuân La cũng mở rộng đầu tư hơn. Các nghệ nhân từ làng tỏa đi muôn nơi, mang theo những nhân vật ngộ nghĩnh nặn từ bột gạo. Nhiều nghệ nhân tò he còn tham gia các sự kiện tại nước ngoài, quảng bá nét văn hóa độc đáo của Việt Nam tới bạn bè thế giới.

Ngoài tò he, Việt Nam còn rất nhiều các loại hình nghệ thuật dân gian, nghề truyền thống như múa rối nước, làm gốm, tranh Đông Hồ, nón lá, khảm trai, mây tre đan… Nếu được đẩy mạnh kết hợp với công tác giáo dục, sẽ là giải pháp hiệu quả để giới trẻ hình thành bản sắc, kỹ năng sống, trở thành những "nhà sáng tạo" năng động, đưa di sản dân tộc vươn xa trong thời đại số hóa.

Khi nghệ thuật truyền thống khoác lên mình chiếc áo hiện đại, chuyển động cùng hơi thở cuộc sống, giá trị sẽ trường tồn.