Không quốc gia nào có thể chạy thoát khỏi ký ức của mình, cũng như không dân tộc nào có thể bước vào tương lai bằng đôi chân của người khác. Câu chuyện phát triển của Việt Nam trong hơn ba thập niên qua thường được kể dưới những con số: GDP, FDI, xuất khẩu, công nghiệp chế biến, công nghệ thông tin, kinh tế số. Nhưng phía sau lớp vỏ của các đường cong thống kê ấy là một hệ giá trị mềm hơn, trừu tượng hơn và bền bỉ hơn: đó là ký ức, là di sản, là văn hoá, là những thứ tạo ra căn tính của một dân tộc và ý nghĩa của một quốc gia.

Khi nền kinh tế toàn cầu đang bước vào thời kỳ bão hoà của sản xuất vật chất, thì những yếu tố cốt lõi làm nên giá trị lại đang chuyển dịch về phía văn hoá, trải nghiệm và bản sắc. Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra cho người Việt Nam hôm nay không còn là “chúng ta có bao nhiêu tài nguyên?”, mà là “chúng ta có bao nhiêu câu chuyện đủ mạnh để người khác chấp nhận bỏ tiền ra mua?”.

Di sản, theo nghĩa sâu nhất, chính là ký ức đã được lắng đọng thành một hệ tri thức tập thể. Trong một thời gian dài, di sản được đặt trong phạm vi lưu giữ, trùng tu và bảo tồn. Chúng ta dựng nhà trưng bày, mở bảo tàng, tổ chức lễ hội, phục hồi những giá trị truyền thống bằng lăng kính hoài niệm. Điều đó là cần thiết, bởi không ký ức nào có thể bùng nổ thành giá trị nếu bản thân nó bị mục ruỗng hay lãng quên. Nhưng bảo tồn chỉ là điểm xuất phát, không phải điểm đến. Một dân tộc không thể đi vào tương lai bằng cách chỉ ngồi canh giữ quá khứ của mình. Điều quan trọng hơn cả là năng lực chuyển hoá và tái sinh. Di sản chỉ thực sự sống khi nó được đưa vào đời sống kinh tế, khi nó bước ra khỏi bảo tàng và đi vào nhà máy, xưởng thiết kế, studio phim, sàn diễn thời trang, nhà hàng, quà tặng du lịch, nền tảng game, chuỗi thương hiệu và cả thương mại điện tử.

Một tiết mục văn nghệ do Câu lạc bộ dàn dựng và biểu diễn tại lễ ra mắt. Ảnh: Giang Hà.

Chính trên nền bối cảnh đó, công nghiệp văn hoá xuất hiện như một diễn ngôn mới – vừa kinh tế vừa văn hoá, vừa thực dụng vừa biểu tượng. Công nghiệp văn hoá không sản xuất ra thép, xi măng hay máy móc; nó sản xuất ra ý niệm, biểu tượng, thẩm mỹ, câu chuyện và trải nghiệm. Những thứ tưởng như vô hình đó lại có sức nặng lớn trong nền kinh tế của thế kỷ 21, bởi con người ngày nay không chỉ tiêu dùng vật chất, mà tiêu dùng ý nghĩa.

Khi một chiếc áo khoác được mua không chỉ vì nó chống lạnh mà còn vì nó đại diện cho một lối sống tối giản kiểu Nhật; khi một ly cà phê được uống không chỉ vì caffeine mà vì văn hoá cà phê phin Việt Nam; khi một bộ phim Hàn được xem không chỉ vì nội dung mà vì nó đại diện cho một phong cách sống; thì kinh tế đã dịch chuyển sang một trạng thái mới – trạng thái tiêu dùng bản sắc.

Việt Nam sở hữu một kho tàng di sản đồ sộ và đa dạng về cấu trúc: từ ẩm thực, âm nhạc, thủ công mỹ nghệ, kiến trúc, trang phục, lễ hội đến tri thức bản địa. Nhưng giá trị của di sản không nằm ở việc nó phong phú đến đâu, mà nằm ở việc nó được “chế biến” như thế nào. Một dân tộc có thể nghèo tài nguyên thiên nhiên, nhưng nếu giàu tài nguyên văn hoá, họ vẫn có thể tạo ra nền kinh tế thịnh vượng.

Không gian phố đi bộ Hồ Gươm (Hà Nội), nơi từng diễn ra nhiều sự kiện văn hóa.

Hàn Quốc không có dầu mỏ, nhưng họ có thể tạo ra K-pop, K-drama, K-fashion và K-beauty. Nhật Bản không nhiều tài nguyên, nhưng họ có sushi, anime, thiết kế tinh tế và triết lý omotenashi. Ý có thể không cạnh tranh được về công nghiệp nặng với Đức, nhưng họ có thời trang, kiến trúc, rượu vang và nền văn minh La Mã. Đó là cách thế giới mới vận hành: kẻ mạnh không nhất thiết phải là kẻ có nhiều hơn về vật chất, mà là kẻ có sâu hơn về văn hoá.

Trong những năm gần đây, Việt Nam bắt đầu có những mầm non đáng chú ý của kinh tế sáng tạo dựa trên di sản. Khi một nhà thiết kế như Vũ Thảo quyết định làm việc trực tiếp với cộng đồng dân tộc thiểu số để tạo ra chất liệu thời trang gắn với tri thức bản địa, thì đó không phải chỉ là thời trang mà là một quá trình chuyển hoá của di sản thành sản phẩm có giá trị sử dụng, giá trị thương hiệu và giá trị văn hoá.

Khi một thương hiệu như Mây Concept hay Sadec District đưa chất liệu làng nghề vào thiết kế nội thất và quà tặng, họ không bán đồ vật, họ bán một triết lý: triết lý sống chậm, tôn trọng tự nhiên, thừa hưởng ký ức thủ công của cha ông. Khi một nhà hàng như Anan Saigon đưa bánh tráng trộn và phở cuốn vào menu fine dining theo tinh thần haute cuisine, họ không làm lại món ăn đường phố, họ xây dựng “ngôn ngữ ẩm thực Việt đương đại”, có khả năng thuyết phục cả Michelin và khách du lịch quốc tế.

Du khách nước ngoài thích thú với trải nghiệm nặn tò he truyền thống của Việt Nam.

Ở một chiều khác, sự trỗi dậy của âm nhạc dân gian đương đại, của rap sử dụng thang âm ngũ cung, của điện ảnh khai thác chủ đề lịch sử – đô thị, hay của game indie lấy bối cảnh ẩm thực và văn hoá dân gian Việt Nam cho thấy một sự dịch chuyển âm thầm nhưng mạnh mẽ: di sản đang đi vào công nghiệp nội dung. Một khi nội dung được sản xuất và thương mại hoá, nó bước vào vòng tuần hoàn của kinh tế, mở ra cơ hội xuất khẩu biểu tượng. Một sản phẩm game Việt có thể không mang lại doanh thu nghìn tỷ, nhưng nếu nó thuyết phục được cộng đồng quốc tế về tính độc đáo của văn hoá Việt, thì giá trị lan toả của nó vượt xa giá trị kinh tế trực tiếp.

Điều này lý giải vì sao các nhà kinh tế phương Tây coi di sản là “content capital” – vốn nội dung của quốc gia. Một quốc gia có nhiều mỏ dầu chưa chắc đã giàu bằng quốc gia có nhiều câu chuyện văn hoá, nếu câu chuyện đó được kể đúng cách và đưa vào đúng chuỗi giá trị. Ở đây, chuỗi giá trị là mấu chốt.

Di sản chỉ trở thành động lực phát triển khi đi qua chuỗi: tái hiện – sáng tạo – thiết kế – thương hiệu – phân phối – xuất khẩu – fanbase. Bất cứ mắt xích nào bị thiếu, giá trị sẽ bị chặn lại. Việt Nam hiện mạnh ở khâu tái hiện và sáng tạo ban đầu, nhưng yếu ở khâu thiết kế mô hình kinh doanh, thương hiệu văn hoá, phân phối và xuất khẩu. Điều này khiến nhiều sản phẩm sáng tạo của người Việt chỉ dừng lại trong biên giới quốc gia, hoặc chỉ bán được ở quy mô nhỏ, dù tiềm năng rộng lớn hơn rất nhiều.

Đoàn diễu hành của đồng bào Mường tại lễ hội Carnaval Thu Hà Nội năm 2023.

Công nghiệp văn hoá không chỉ xuất khẩu sản phẩm; chúng ta xuất khẩu hình ảnh về một xã hội hiện đại, có chiều sâu và có phẩm giá. Hàn Quốc không chỉ bán K-pop; họ bán một xã hội hiện đại biết khóc, biết yêu và biết mơ. Nhật Bản không chỉ bán sushi; họ bán triết lý của sự tinh tế và thuần khiết. Việt Nam cũng vậy, ẩm thực truyền cảm hứng với triết lý gắn kết, hay những thương hiệu thời trang bản địa kể chuyện di sản, chính là cách chúng ta tạo ra “vốn văn hóa” thực thụ.

Nếu nhìn từ góc độ chính sách, Việt Nam đang đứng trước một lựa chọn lịch sử: hoặc tiếp tục phát triển như một nền kinh tế gia công trong chuỗi sản xuất toàn cầu, hoặc chuyển sang một nền kinh tế kiến tạo dựa trên tri thức và bản sắc. Bài học của Hàn Quốc, Nhật Bản, Ý hay thậm chí của Thái Lan trong lĩnh vực ẩm thực và thủ công mỹ nghệ cho thấy: muốn thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình, quốc gia ấy phải sở hữu được một năng lực khác biệt mang tính cấu trúc. Năng lực đó không đến từ máy móc nhập khẩu hay nhà máy lắp ráp, mà đến từ văn hoá, nghệ thuật, thiết kế, triết lý sống và khả năng kể chuyện. Những yếu tố này không dễ sao chép và cũng không thể mua bằng tiền. Chính vì vậy chúng trở thành tài sản có tính chiến lược.

Trong cấu trúc của công nghiệp văn hoá, doanh nghiệp đóng vai trò then chốt. Không có doanh nghiệp, di sản chỉ ở trạng thái cảm xúc; nhưng với doanh nghiệp, di sản trở thành sản phẩm, thương hiệu, dịch vụ và hệ sinh thái. Tuy nhiên, để doanh nghiệp thực sự giải phóng tiềm năng của di sản, họ phải vượt qua một giai đoạn chuyển đổi tư duy: từ khai thác đến đồng sáng tạo.

Tác giả Lê Quốc Vinh

Nhiều doanh nghiệp Việt trước đây tiếp cận di sản theo mô hình “lấy nguyên liệu” – tức lấy hình ảnh, họa tiết, câu chuyện truyền thống như một loại chất liệu trang trí. Cách làm đó có thể tạo ra sự chú ý nhất thời nhưng không tạo ra giá trị bền vững. Để di sản trở thành tương lai, doanh nghiệp phải trở thành nhà thiết kế giá trị, kết hợp nghiên cứu thị trường, thiết kế trải nghiệm, sáng tạo nội dung và công nghệ để tái cấu trúc di sản thành hệ sản phẩm có ngôn ngữ đương đại.

Vấn đề nằm ở chỗ: Việt Nam đang thiếu nghiêm trọng hạ tầng sáng tạo. Một nền kinh tế sáng tạo cần những studio thiết kế, học viện nghệ thuật ứng dụng, quỹ đầu tư nội dung, không gian sáng tạo, bảo tàng sống động, trung tâm trưng bày và giao dịch thiết kế, nhà hát, cộng đồng nghệ thuật và chuỗi phân phối. Nó cần khung thể chế cho bản quyền, cho tri thức truyền thống, cho sở hữu trí tuệ. Nó cần chính sách thương mại hoá sản phẩm văn hoá và cơ chế xúc tiến xuất khẩu sáng tạo. Nó cần liên kết giữa nhà nước – doanh nghiệp – nhà sáng tạo – viện nghiên cứu – địa phương.

Những thành phố như Hà Nội, Huế, Hội An, Đà Lạt đã manh nha bước vào cuộc chơi này, nhưng mới ở trạng thái tiềm năng, chưa trở thành môi trường đúng nghĩa. Một nghệ sĩ có thể làm một bộ sưu tập, một đạo diễn có thể làm một bộ phim, một studio có thể làm một game, nhưng họ không thể một mình tạo ra nền công nghiệp nếu thiếu hệ sinh thái.

Lễ hội đền Trần (Nam Định) mang đậm giá trị nhân văn, có ý nghĩa lịch sử sâu sắc, kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, thể hiện nét văn hóa đặc sắc của địa phương. Ảnh: Long Hưng.

Trong khi đó, một yếu tố khác thường bị bỏ quên: giáo dục. Công nghiệp văn hoá cần những con người hiểu văn hoá, biết sáng tạo, giỏi công nghệ, thạo thiết kế và có tư duy kinh doanh. Những nghề như nhà thiết kế bản sắc (identity designer), nhà sản xuất nội dung văn hoá (cultural producer), giám tuyển (curator), nhà thiết kế trải nghiệm (experience designer), nhà thiết kế thị giác, chuyên gia thương hiệu văn hoá, đạo diễn sáng tạo, nhà quản lý IP… phải được đào tạo một cách bài bản. Khi những người làm văn hoá không hiểu thị trường và những người làm thị trường không hiểu văn hoá, sự kết nối sẽ luôn dang dở.

Nếu nhìn rộng hơn về mặt xã hội, di sản còn có vai trò củng cố tự tôn và nhận diện. Một đất nước bước vào toàn cầu hoá với tâm thế của người đi mua sẽ khác hoàn toàn với tâm thế của người đi bán. Chúng ta chỉ có thể tự tin bước ra thế giới nếu chúng ta ý thức được giá trị riêng của mình và có khả năng chuyển hoá giá trị đó thành sản phẩm. Di sản vì thế không chỉ tạo ra GDP và việc làm, mà còn tạo ra sự tự tin, sự tự chủ và niềm tin văn hoá cho thế hệ trẻ. Đó là lý do vì sao các quốc gia thông minh không hạ thấp văn hoá xuống thành “hoạt động phụ trợ”, mà đặt nó ở vị trí “nền tảng chiến lược”.

Tết, dưới lăng kính đó, là minh chứng sống động nhất. Trong vài tuần lễ ngắn ngủi đầu năm, cả nền kinh tế Việt Nam vận hành như một mô hình mẫu của công nghiệp văn hoá: ẩm thực, thời trang, quà tặng, du lịch, vận tải, thương mại điện tử, nội dung số, lễ hội, nghi lễ, dịch vụ gia đình… cùng vận động trong một hệ nhịp điệu văn hoá. Người ta mua bánh chưng không chỉ vì nó là thức ăn, mà vì nó là ký ức; mua áo dài không chỉ vì nó là trang phục, mà vì nó là biểu tượng; đi lễ chùa không chỉ vì tín ngưỡng, mà vì đó là trải nghiệm; xem Táo Quân không chỉ vì giải trí, mà vì nó là nghi lễ truyền thông của cộng đồng. Nếu tách Tết ra khỏi văn hoá, mọi thứ sẽ trở thành hàng hoá; nhưng khi gắn Tết với văn hoá, hàng hoá trở thành sản phẩm văn hoá, có giá trị gia tăng và có khả năng tạo ra “doanh thu cảm xúc”.

Chương trình trải nghiệm đêm (tour đêm) tại khu di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội).

Việt Nam đang đứng trước một chân trời phát triển mới, nơi di sản không còn là hành trang của quá khứ mà là động cơ của tương lai. Một quốc gia muốn bước ra thế giới bằng tư cách người kiến tạo phải biết mình muốn thế giới nhớ đến điều gì khi nhắc về mình. Nếu Nhật Bản là tinh tế, Hàn Quốc là hiện đại, Ý là phong cách, Pháp là lãng mạn, thì Việt Nam sẽ là gì? Câu trả lời sẽ không đến từ một khẩu hiệu, mà từ những sản phẩm, thương hiệu, tác phẩm, trải nghiệm và biểu tượng được tạo ra bởi chính những con người Việt Nam trong thế kỷ 21.

Từ ký ức đến tương lai không phải là con đường của hoài niệm, mà là con đường của sáng tạo. Ký ức là vốn, di sản là nguyên liệu, văn hoá là cấu trúc, công nghệ là công cụ, doanh nghiệp là động cơ, thị trường là không gian, và thế giới là đích đến. Khi di sản thoát khỏi tủ kính và đi vào dây chuyền kinh tế, chúng ta không chỉ mạnh lên bằng tiền, mà mạnh lên bằng tư cách. Đó mới là nền tảng bền vững của một quốc gia tự chủ trong thời đại toàn cầu hoá. Và nếu làm được như vậy, tương lai của Việt Nam sẽ không nằm phía sau, mà đang mở ra ở phía trước – bằng chính những giá trị đã đi cùng dân tộc này suốt nghìn năm lịch sử.

Một tiết mục biểu diễn nghệ thuật với những ca khúc, vũ điệu về Thu Hà Nội tại Phố đi bộ Hồ Gươm.

Hà Nội trở thành Festival pháo hoa thu nhỏ trong đêm 23/1/2026 tại Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình. Ảnh: Sun Group

1. Chuyển mã thẩm mỹ (Aesthetic Re-coding)

Ở lớp này, di sản được “định dạng” lại bằng ngôn ngữ nghệ thuật của thời đại. Chẳng hạn, họa tiết dân tộc thiểu số được đưa vào thiết kế thời trang hiện đại, âm điệu dân ca được remix bằng nhạc điện tử, hay chất liệu tre-trúc được đưa vào kiến trúc đương đại. Đây là sự tiếp nối sáng tạo chứ không phải sao chép.

Một số thương hiệu thời trang Việt như Kilomet109, Công Trí, các thương hiệu lifestyle như Hanoia, Sadec District, Mây Concept, hay các studio thiết kế như Tired City, Ding Dang, đã sử dụng chiến lược này để tạo ra sản phẩm vừa có tính thẩm mỹ quốc tế, vừa gắn chặt với chất liệu văn hoá Việt. Thị trường không mua một cái áo hay một chiếc ly; họ mua một ý niệm về Việt Nam.

2. Chuyển mã trải nghiệm (Experience Design)

Ở lớp này, di sản không chỉ được xem hay biết, mà được sống cùng. Đây là chiều giá trị quan trọng nhất trong kinh tế hiện đại, bởi con người sẵn sàng trả tiền cho khoảnh khắc có ý nghĩa hơn là cho sở hữu vật chất.

Các nhà hàng đạt sao Michelin như Anan Saigon, hay các nhà hàng fine dining như Gia, The Monkey Gallery, đang đưa ẩm thực Việt lên tầm trải nghiệm đa giác quan, kể câu chuyện quê nhà bằng kỹ thuật thế giới. Du lịch văn hóa – từ Huế, Hội An đến Sa Pa – đang chuyển từ “tham quan” sang “đồng kiến tạo”: học làm thủ công, tham gia lễ hội, sống cùng cộng đồng.

Khi trải nghiệm được thiết kế, di sản thoát khỏi trạng thái hoài niệm và trở thành dịch vụ cao cấp, mở đường cho mô hình kinh tế trải nghiệm (experience economy).

Hình ảnh trong video âm nhạc “Song From A Secret Garden - Secret Garden in Vietnam” được quay tại nhiều nơi ở Ninh Bình. Ảnh: Cổng Thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

3. Chuyển mã nội dung (Content Re-coding)

Ở lớp này, di sản đi vào ngành điện ảnh, game, âm nhạc, xuất bản, thiết kế và truyền thông. Một câu chuyện dân gian có thể trở thành phim điện ảnh; một món ăn có thể thành game mobile; một lễ hội có thể thành format truyền hình; một triết lý sống có thể thành thương hiệu.

Thị trường game và điện ảnh toàn cầu đang chứng kiến xu hướng khai thác ẩm thực, văn hoá dân gian, địa danh, triết lý Á Đông. Việt Nam mới chỉ ở giai đoạn đầu, nhưng những tín hiệu như phim độc lập lấy cảm hứng văn hoá, nhạc dân gian đương đại, hay game indie về ẩm thực cho thấy một năng lực đang hình thành.

4. Chuyển mã thương hiệu (Cultural Branding)

Đây là lớp giá trị cao nhất: khi sản phẩm vượt qua phạm vi tiêu dùng và trở thành biểu tượng văn hoá. K-pop của Hàn Quốc, Anime của Nhật Bản, Batik của Indonesia hay Yoga của Ấn Độ đều là ví dụ điển hình: chúng không chỉ tạo ra doanh thu mà còn điều chỉnh nhận thức toàn cầu về quốc gia đó.

Ở chiều này, Việt Nam chưa có những biểu tượng đủ tầm, nhưng có những “hạt mầm” tiềm năng: phở, cà phê, áo dài, lụa, sơn mài, gốm, tre - trúc, cùng với các phong cách sống đặc trưng như tính đậm đà, hiếu khách, giản dị và tinh tế.