Các đại biểu tham dự Hội nghị Bộ trưởng Năng lượng ASEAN (AMEM) lần thứ 43 tại Kuala Lumpur, Malaysia. Ảnh: ACE

Kế hoạch Hành động ASEAN về Hợp tác Năng lượng (ASEAN Plan of Action for Energy Cooperation – APAEC) giai đoạn 2026–2030 vừa chính thức được thông qua tại Hội nghị Bộ trưởng Năng lượng ASEAN (AMEM) lần thứ 43 ngày 16/10 tại Kuala Lumpur, Malaysia.

APAEC vốn là văn kiện chiến lược quan trọng của ASEAN trong lĩnh vực năng lượng, được hình thành từ năm 1999 và liên tục cập nhật qua từng giai đoạn 5 hoặc 10 năm. Mỗi giai đoạn phản ánh ưu tiên phát triển của khu vực trong bối cảnh mới.

Nếu APAEC 2016–2025 nhấn mạnh “kết nối và hội nhập thị trường năng lượng” thì APAEC 2026–2030 chuyển trọng tâm sang “bảo đảm an ninh năng lượng và tăng tốc khử carbon cho một quá trình chuyển dịch công bằng, toàn diện”.

Tầm nhìn xuyên suốt đến năm 2045 được ASEAN xác định là xây dựng một hệ thống năng lượng “an toàn, linh hoạt và kết nối – hướng tới phát triển ít carbon”.

Kế hoạch Hành động ASEAN về Năng lượng giai đoạn 2026 - 2030 được chính thức thông qua tại AMEM lần thứ 43. Ảnh: ACE

Bản kế hoạch mới đề ra ba mục tiêu lớn: củng cố hợp tác khu vực, tăng cường an ninh năng lượng và khả năng chống chịu, đồng thời thúc đẩy phát triển năng lượng bền vững, bao trùm.

Đến năm 2030, ASEAN đặt ra các chỉ tiêu rõ ràng: năng lượng tái tạo chiếm ít nhất 30% trong tổng cung năng lượng sơ cấp và 45% trong công suất điện lắp đặt, cùng với việc giảm 40% cường độ năng lượng so với mức năm 2005.

Điểm nhấn nổi bật nhất của APAEC 2026–2030 nằm ở việc ASEAN thúc đẩy mạnh mẽ hơn các cơ chế hợp tác khu vực. Trong đó, lưới điện ASEAN (ASEAN Power Grid – APG) là dự án trọng điểm, thể hiện nỗ lực kết nối xuyên biên giới và từng bước hình thành thị trường điện khu vực.

Tính đến năm 2025, đã có 9 trong số 18 dự án liên kết điện nằm trong kế hoạch tổng thể AIMS III được vận hành, với tổng công suất 10,2 GW.

Thành công của dự án Lào – Thái Lan – Malaysia – Singapore Power Integration Project (LTMS-PIP) được coi là minh chứng rõ nét nhất cho khả năng hợp tác đa phương trong lĩnh vực năng lượng, khi điện năng từ Lào có thể truyền qua Thái Lan, bán cho Malaysia và cuối cùng cung cấp cho Singapore.

Trong giai đoạn mới, ASEAN tiếp tục mở rộng mô hình này sang Tiểu vùng Đông ASEAN thông qua sáng kiến Brunei – Indonesia – Malaysia – Philippines Power Integration Project (BIMP-PIP). Đây sẽ là tiền đề để khu vực hình thành “lưới điện ASEAN 2045” – một hệ thống kết nối không chỉ về hạ tầng mà còn về chính sách, thị trường và cơ chế giao dịch điện đa phương.

Bản ghi nhớ tăng cường hợp tác về APG được ký tại Hội nghị Bộ trưởng Năng lượng ASEAN lần thứ 43 năm 2025 cũng đánh dấu bước tiến thể chế quan trọng, tạo khung pháp lý mới cho thương mại điện xuyên biên giới và tích hợp nguồn điện tái tạo vào hệ thống chung.

Cùng với lưới điện, hợp tác trong lĩnh vực dầu khí cũng được mở rộng về phạm vi và nội hàm. Chương trình Kết nối, An ninh và Bền vững Dầu khí ASEAN (OGCSS) được xây dựng trên nền tảng của sáng kiến Đường ống dẫn khí xuyên ASEAN (TAGP), không chỉ chú trọng hạ tầng đường ống mà còn hướng tới bảo đảm chuỗi cung ứng, an ninh nguồn cung và ứng dụng công nghệ giảm phát thải.

Đến nay, khu vực đã xây dựng 13 tuyến ống dẫn khí xuyên biên giới với tổng chiều dài 3.600 km, cùng 14 trạm tái hóa khí LNG ở 7 quốc gia, đạt công suất gần 59 triệu tấn mỗi năm.

Trong kế hoạch mới, ASEAN khuyến khích đầu tư chung vào hạ tầng LNG, triển khai công nghệ thu hồi và lưu trữ carbon (CCS/CCUS), đồng thời giảm phát thải methane trong ngành dầu khí – một yếu tố quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu giảm phát thải ròng của khu vực.

Bên cạnh đó, chương trình Chuyển đổi than sạch (Clean coal transformation) được điều chỉnh để phù hợp hơn với xu hướng giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Thay vì chỉ tập trung vào công nghệ hiệu suất cao, ASEAN hướng đến quá trình “chuyển đổi có trách nhiệm”, từng bước quản lý và tái cấu trúc các tài sản nhiệt điện than, thúc đẩy nghiên cứu về sử dụng than trong công nghiệp ngoài phát điện và hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi việc làm trong ngành.

Các lĩnh vực như năng lượng hạt nhân dân sự và hydrogen xanh cũng được duy trì trong chương trình hợp tác, với cách tiếp cận thận trọng, phục vụ cho mục tiêu dài hạn về đa dạng hóa nguồn năng lượng.

Trong bức tranh chung đó, Việt Nam được xem là một mắt xích quan trọng trong tiến trình hợp tác năng lượng ASEAN. Vị trí địa lý nằm giữa bán đảo Đông Dương giúp Việt Nam giữ vai trò cầu nối giữa lưới điện Tiểu vùng Mê Kông với các nước ASEAN lục địa.

Các dự án nhập khẩu điện từ Lào, kết nối điện với Campuchia và hướng tới liên kết sang Thái Lan không chỉ giúp Việt Nam bảo đảm an ninh năng lượng, mà còn mở ra cơ hội xuất khẩu điện tái tạo trong tương lai.

Với tiềm năng lớn về điện gió ngoài khơi và năng lượng mặt trời, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành trung tâm cung cấp điện xanh cho khu vực nếu tận dụng tốt các cơ chế mới từ APAEC.

Ngoài vai trò về hạ tầng, Việt Nam cũng tích cực tham gia các sáng kiến khu vực về giảm phát thải methane, nghiên cứu hydrogen, chia sẻ dữ liệu với Trung tâm Năng lượng ASEAN (ACE) và thúc đẩy hợp tác công – tư trong lĩnh vực năng lượng sạch.

Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 của Việt Nam phù hợp với hướng đi chung của ASEAN, thể hiện trách nhiệm của một nền kinh tế đang phát triển nhưng chủ động thích ứng với xu thế toàn cầu.