Một buổi sáng thứ Bảy, khi nhiều khu vực trung tâm Hà Nội đông nghịt khách, chợ Đồng Xuân, nơi từng là khu chợ đầu mối sôi động bậc nhất miền Bắc, lại hiện ra với một nhịp điệu khác hẳn.

Ở tầng 1 khu chợ này, lác đác chỉ vài khách tham quan, phần lớn là du khách nước ngoài đi theo nhóm, dừng lại chụp ảnh, hỏi giá vài món đồ lưu niệm rồi nhanh chóng rời đi. Giao dịch mua bán diễn ra thưa thớt, ngắn ngủi.

Lên tầng 2, sự vắng vẻ hiện rõ hơn. Nhiều quầy hàng đóng cửa, số còn mở thì chủ yếu là tiểu thương ngồi tựa ghế, mắt dán vào màn hình điện thoại. Có người tranh thủ chợp mắt, có người tụm lại trò chuyện cho qua buổi. Tầng 3 còn tĩnh lặng hơn nữa, gần như không có bóng khách nào. Những dãy sạp dài xếp san sát, nhưng người bán thì đông hơn người mua.

Thực tế ấy cho thấy một nghịch lý: chợ vẫn ở đó, vị trí vẫn đắc địa, nhưng vai trò kinh tế đang thu hẹp nhanh chóng. Yếu tố giao thông – từng là lợi thế sống còn của Đồng Xuân – nay không còn nhiều ý nghĩa khi người ta không cần đến chợ và có thể dễ dàng mua sắm qua các sàn thương mại điện tử.

“Từ trước đến nay, chợ Đồng Xuân là chợ truyền thống, bán buôn cho các tỉnh phía Bắc. Nhưng bây giờ hàng hóa người ta có thể đặt từ bất cứ đâu, thậm chí có thể đặt hàng thẳng từ Trung Quốc về. Như vậy, người ta cần gì phải lên chợ nữa,” bà Lê Thị Phượng, một tiểu thương bán quần áo ở tầng 2 chợ Đồng Xuân cho biết.

Trong khi đó, chị Nguyễn Khánh Nhàn - tiểu thương bán đồ lưu niệm ở tầng 1 cho biết dù cửa hàng có “khá khẩm hơn” khi nằm ở trung tâm chợ nhưng việc bán hàng cho du khách cũng không quá thuận lợi. “Phần lớn khách nước ngoài không đến đây với mục đích mua sắm, mà chủ yếu là tham quan, đi cho biết chợ,” chị Nhàn chia sẻ.

Sự trầm lắng của chợ Đồng Xuân hôm nay khiến người ta khó hình dung rằng, đã có thời nơi đây từng là trung tâm giao thương sôi động bậc nhất Hà Nội. Để hiểu vì sao một khu chợ từng nuôi sống cả khu phố cổ lại rơi vào trạng thái lặng lẽ như hiện tại, cần lần ngược dòng thời gian, trở về với căn cốt hình thành của nó.

Trước khi có chợ Đồng Xuân, vùng đất tập trung buôn bán này ở Thăng Long - Hà Nội xưa đã được gọi bằng một cái tên mộc mạc là Kẻ Chợ. Trong lớp phù sa sông Hồng, nơi thuyền bè tụ lại, nơi tiếng rao hòa với tiếng mõ, khu Kẻ Chợ hình thành như một trung tâm buôn bán tự nhiên của kinh thành. Đến năm 1889, khi thực dân Pháp áp đặt trật tự đô thị mới lên đất Thăng Long, chợ Đồng Xuân được xây dựng từ chính khu vực trung tâm của Kẻ Chợ ấy.

Chia sẻ với Mekong ASEAN, nhà sử học Dương Trung Quốc cho biết, chợ Đồng Xuân là mô hình rất điển hình của một chợ đô thị hiện đại, điều mà trước đây xã hội truyền thống Việt Nam chưa có. “Khi người Pháp tiếp quản, họ bắt đầu quy hoạch lại thành phố theo phong cách châu Âu. Về mặt kiến trúc, chợ người Pháp xây dựng thời ấy có mái tôn – một loại vật liệu mới du nhập, thay thế mái ngói truyền thống,” ông Dương Trung Quốc nói.

Bên cạnh đó, theo nhà sử học, chợ Đồng Xuân được xem như một chợ đầu mối hiện đại, bởi vị trí cực kỳ thuận lợi: phía sau là bến sông, và đặc biệt từ khi cầu Long Biên được xây dựng, khu vực này trở thành điểm giao thông quan trọng nối hai bờ sông Hồng.

Sau đó, giai đoạn đầu những năm 1900, mạng lưới đường sắt Bắc Kỳ phát triển, kết nối cả vùng rộng lớn của miền Bắc về Hà Nội, thậm chí thông thương lên tận Lạng Sơn và sang Trung Quốc. Chợ Đồng Xuân khi đó đã trở thành đầu mối quan trọng không chỉ của riêng Hà Nội mà của toàn vùng Bắc Bộ.

Nếu giai đoạn 1900 - 1930 là thời kỳ thăng hoa của chợ Đồng Xuân trong dòng chảy giao thương thì những thập niên tiếp theo của thế kỷ XX lại phủ lên nơi này dấu ấn của chiến tranh. Giữa lòng phố cổ, chợ Đồng Xuân trở thành “pháo đài” trong cuộc chiến bảo vệ Thủ đô.

Trong bản hùng ca 60 ngày đêm kháng chiến ở Hà Nội, trận chiến trong lòng chợ ngày 14/2/1947 đã trở thành biểu tượng bi tráng của tinh thần “quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”. Chỉ với hai tiểu đội thuộc Tiểu đoàn 101, chiến sĩ Thủ đô đã kiên cường bám trụ, sử dụng từ súng tiểu liên, lựu đạn, chai xăng đến cả vôi bột để chống trả từng đợt tấn công của quân Pháp có xe tăng và pháo binh yểm trợ.

Cuộc chiến không cân sức diễn ra giữa những lối đi chật hẹp của chợ, và khi khói lửa tan, máu của những người lính đã thấm vào từng viên gạch, khiến Đồng Xuân không chỉ là một khu chợ, mà là một phần ký ức lịch sử đấu tranh của người dân Thủ đô.

Từ khu Kẻ Chợ xưa đến chợ Đồng Xuân, từ trung tâm giao thương một thời gian dài đến không gian lặng lẽ giữa thời đại số ngày nay, hành trình ấy đã đặt ra một câu hỏi: làm thế nào để một ký ức đô thị không chỉ được nhắc lại, mà tiếp tục sống trong đời sống hiện đại.

Trên thực tế, với vị trí trung tâm phố cổ, kết nối tuyến phố đi bộ và hồ Hoàn Kiếm, chợ Đồng Xuân có tiềm năng trở thành một trung tâm văn hóa - sáng tạo tích hợp, bao gồm thương mại - dịch vụ, không gian trưng bày, nghệ thuật và kinh tế ban đêm.

Theo nhà sử học Dương Trung Quốc, Hà Nội hiện có nhiều sản phẩm du lịch như di tích, bảo tàng, bộ sưu tập, nhưng thiếu một nơi giúp du khách “nhìn thấy” sự phát triển kinh tế của thành phố qua thời gian. Một bảo tàng thương nghiệp hay bộ sưu tập về lịch sử buôn bán đặt ngay trong chợ Đồng Xuân là hoàn toàn hợp lý.

“Vài năm gần đây xuất hiện một yếu tố mới mang lại dư địa phát triển rất tốt: du lịch. Du khách quốc tế thường muốn biết chợ xưa trông như thế nào? Giao dịch ra sao? Cân – đong – đo – đếm thời tem phiếu khác gì bây giờ? Vậy tại sao ta không trưng bày các loại cân cũ, từ cân tiểu ly, cân tạ, cân bàn, đến các dụng cụ phân phối gạo thời bao cấp? Hay sưu tập tiền tệ, hình ảnh nghề nghiệp, tư liệu lịch sử chợ? Ngoài ra, tất cả những biến cố lớn từng diễn ra trên mảnh đất này – như trận chiến năm 1946–1947 hay vụ cháy chợ năm 1997 – đều là ký ức đô thị quý giá. Nếu tích hợp tốt vào trong không gian trưng bày, chợ sẽ thành một điểm đến du lịch hấp dẫn,” ông Dương Trung Quốc nhận định.

Tuy nhiên theo ông, thách thức lớn nhất hiện nay là không gian: cần cải tạo để giữ dấu ấn cổ kính, đồng thời hiện đại hóa những phần cần thiết. Theo nhà sử học, Hà Nội đang và sẽ cải tạo nhiều khu phố cũ, mở rộng các không gian văn hóa – lịch sử ven sông Hồng. Chợ Đồng Xuân hoàn toàn có thể trở thành một phần quan trọng của định hướng này.

Chợ Bến Thành (TP.HCM) là một ví dụ giàu giá trị tham khảo cho chợ Đồng Xuân trong quá trình chuyển mình. Chợ Bến Thành hiện đại hóa mạnh mẽ nhưng vẫn giữ được mua bán trực tiếp, bán buôn – bán lẻ, đặc biệt là ẩm thực. Đây là điểm hút khách du lịch quốc tế vì đi chợ luôn được xem như cách trực quan nhất để hiểu văn hóa – kinh tế một quốc gia.

“Quan trọng là phải tạo động lực cho chính người bán hàng ở chợ. Muốn họ tham gia, phải chứng minh mô hình mới mang lại lợi ích rõ ràng. Người đang kinh doanh cần nhìn thấy lợi ích và có trách nhiệm đóng góp vào lợi ích chung. Không thể làm nếu tiểu thương không đồng thuận,” ông Dương Trung Quốc nói.

Câu chuyện của chợ Đồng Xuân ngày nay không chỉ là bài toán sinh tồn của một khu chợ truyền thống trước làn sóng thương mại điện tử, mà còn là phép thử đối với tư duy phát triển đô thị của Hà Nội. Nếu có thể khai thác chiều sâu lịch sử, ký ức đô thị, kết hợp với các mô hình kinh tế đêm, du lịch trải nghiệm và sáng tạo văn hóa, Đồng Xuân hoàn toàn có thể trở thành nơi du khách “đến để hiểu Hà Nội”, chứ không chỉ “đi cho biết một cái chợ”. Khi đó, chợ Đồng Xuân sẽ không bị bỏ lại phía sau, mà tiếp tục giữ vai trò là một phần sống động của nhịp thở Thủ đô, trong quá khứ, hiện tại và cả tương lai.