Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ vừa ban hành Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN ngày 25/5 về hướng dẫn liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.

Hướng dẫn này là tài liệu khung, bao gồm các nội dung cơ bản, có tính chất định hướng để các cơ quan tài trợ nghiên cứu khoa học, tổ chức khoa học và công nghệ xây dựng hoặc hoàn thiện quy định về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của mình để triển khai thực hiện.

Theo Điều 3 của hướng dẫn, nhiều hành vi bị xem là vi phạm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp, bao gồm ngụy tạo hoặc giả mạo dữ liệu, kết quả nghiên cứu; đạo văn dưới mọi hình thức; ghi tên tác giả không đúng thực tế hoặc loại bỏ người có đóng góp thực sự; can thiệp vào quá trình phản biện, xét duyệt công bố khoa học.

Bên cạnh đó, hướng dẫn cũng liệt kê các hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp như che giấu rủi ro có thể gây hậu quả nghiêm trọng, truyền bá thông tin sai sự thật, tiết lộ dữ liệu nhạy cảm, sử dụng kinh phí và thiết bị nghiên cứu cho mục đích cá nhân, không công khai xung đột lợi ích hoặc thực hiện nghiên cứu xâm phạm nhân phẩm và quyền riêng tư của cá nhân, cộng đồng.

Trong đó, các hành vi như ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, che giấu xung đột lợi ích hoặc làm sai lệch bản chất nghiên cứu được xác định là vi phạm nghiêm trọng. Cơ quan tài trợ và tổ chức khoa học công nghệ có thể căn cứ vào yếu tố vô ý hay cố ý, tính chất, mức độ và hậu quả để áp dụng biện pháp xử lý phù hợp.

Hoạt động nghiên cứu khoa học tại Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội. Ảnh minh hoạ: VGP.

Một trong những điểm nổi bật của hướng dẫn là quy định về sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu khoa học. Điều 16 quy định không được sử dụng AI để tạo dữ liệu giả, ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật; không sử dụng tài liệu do AI tạo ra nhưng chưa được kiểm chứng làm tài liệu tham khảo.

Người sử dụng cũng phải công khai tên công cụ AI, phiên bản và phạm vi sử dụng trong quá trình nghiên cứu; đồng thời ghi rõ những nội dung được tạo hoàn toàn bởi AI. Hướng dẫn cũng yêu cầu không đưa dữ liệu mật hoặc dữ liệu chưa công bố lên các nền tảng AI trái quy định pháp luật.

Theo quy định, AI chỉ được xem là công cụ hỗ trợ và con người phải chịu trách nhiệm cuối cùng đối với toàn bộ nội dung, sản phẩm và tài liệu do AI tạo ra hoặc hỗ trợ tạo ra.

Vi phạm đạo đức nghiên cứu khoa học sẽ bị xử lý ra sao?

Hướng dẫn cũng quy định các biện pháp phòng ngừa vi phạm và trách nhiệm của các bên trong việc bảo đảm liêm chính khoa học, đạo đức nghề nghiệp.

Tùy theo tính chất và mức độ vi phạm, cá nhân sai phạm có thể bị xử lý trên nhiều phương diện. Về học thuật, người vi phạm phải cải chính, xin lỗi công khai và rút bài báo hoặc ấn phẩm có sai phạm khỏi hệ thống tạp chí, kỷ yếu hội thảo.

Về tài chính, tổ chức chủ trì có thể thu hồi kinh phí nghiên cứu đã cấp và yêu cầu hoàn trả toàn bộ số tiền liên quan đến sản phẩm vi phạm nếu công trình bị rút hoặc bị kết luận có sai phạm nghiêm trọng.

Ngoài ra, cơ quan quản lý có thể dừng giao quyền chủ trì các nhiệm vụ khoa học công nghệ đang thực hiện, đồng thời không cho phép cá nhân đăng ký chủ trì hoặc tham gia đề tài mới trong một thời gian nhất định, thậm chí vô thời hạn đối với các trường hợp đặc biệt nghiêm trọng. Các danh hiệu, giải thưởng và kết quả nghiệm thu liên quan đến công trình sai phạm cũng có thể bị thu hồi hoặc hủy bỏ.

Một hình thức xử lý khác được đề cập là công khai thông tin người vi phạm. Thông tin của người vi phạm có thể được cập nhật lên nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia. Các thông tin được công bố gồm họ tên người vi phạm, đơn vị công tác, chi tiết hành vi và hình thức xử lý.

Đồng thời, Bộ Khoa học và Công nghệ thiết lập quy trình xác minh nhằm bảo vệ người tố cáo và hạn chế lạm quyền trong môi trường học thuật. Quy trình này bao gồm các bước xác minh sơ bộ và thành lập hội đồng tư vấn gồm các chuyên gia độc lập trước khi đưa ra kết luận cuối cùng.

Trong suốt quá trình xử lý, danh tính của người phản ánh và người bị cáo buộc được giữ bí mật. Người bị cáo buộc có quyền giải trình, khiếu nại theo quy định pháp luật và không bị xem là vi phạm khi chưa có đầy đủ bằng chứng cùng kết luận chính thức từ cơ quan có thẩm quyền.

Đến năm 2035, Việt Nam có 50 nhóm nghiên cứu mạnh về khoa học tự nhiên Việt Nam đặt mục tiêu hình thành 50 nhóm nghiên cứu mạnh trong lĩnh vực khoa học tự nhiên vào năm 2035, trong đó ít nhất 10 nhóm đạt trình độ dẫn dắt khu vực.

Bố trí vốn cho các nhiệm vụ khoa học công nghệ có tính chiến lược Đề nghị việc bố trí vốn phải có trọng tâm, ưu tiên cho các nhiệm vụ có tính chiến lược, tạo đột phá và có sức lan tỏa lớn, Phó Thủ tướng yêu cầu tập trung nguồn lực cho những dự án có khả năng tạo ra kết quả cụ thể, đo đếm được và mang lại giá trị thực tiễn.

Xác định rõ mục tiêu phát triển khoa học cơ bản trong giai đoạn mới Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải xác định rõ mục tiêu phát triển khoa học cơ bản, nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn trước mắt và kiến tạo nền tảng tri thức lâu dài.