![]() |
| Ông Nguyễn Hoàng Giang, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương. Ảnh: Kiều Chinh/Mekong ASEAN. |
Ngày 17/11, tại Hà Nội, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương phối hợp với Viện Công nghệ và Giáo dục Trí tuệ mới tạo sinh (Viện IGNITE) tổ chức Hội thảo khoa học “Mô hình chiến lược xây dựng năng lực R&D và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu cho công nghiệp bán dẫn Việt Nam”.
Hội thảo quy tụ khoảng 200 đại biểu là đại diện các cơ quan quản lý, chuyên gia, nhà khoa học, trường đại học, viện nghiên cứu, tập đoàn công nghệ, tổ chức tài chính và quỹ đầu tư trong nước, quốc tế. Các ý kiến tập trung thảo luận mô hình phát triển năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D), cơ chế huy động nguồn lực, kết nối hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và lộ trình đưa sản phẩm bán dẫn Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Đây cũng là một trong những bước cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, trong đó nhấn mạnh yêu cầu từng bước làm chủ các công nghệ chiến lược, nâng cao năng lực tự chủ và sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Không thể chỉ dừng ở thu hút đầu tư
Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Hoàng Giang, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, nhấn mạnh công nghiệp bán dẫn có vai trò đặc biệt quan trọng đối với năng lực tự chủ công nghệ, sức cạnh tranh và vị thế quốc gia. Với Việt Nam, phát triển ngành công nghiệp này không chỉ mở ra cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu mà còn góp phần đổi mới mô hình tăng trưởng, phát triển các ngành công nghiệp công nghệ cao và nâng cao năng suất nền kinh tế.
Thời gian qua, Việt Nam đã từng bước hình thành đội ngũ kỹ sư thiết kế vi mạch, các cơ sở nghiên cứu, đào tạo và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực bán dẫn. Một số doanh nghiệp công nghệ trong nước như Viettel, FPT đã tham gia thiết kế vi mạch, phát triển các sản phẩm chip phục vụ viễn thông và Internet vạn vật (IoT).
Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Hoàng Giang, năng lực R&D, khả năng phát triển sản phẩm công nghệ, quy mô doanh nghiệp trong nước và mức độ tham gia vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao vẫn còn hạn chế. Đây là những khoảng trống cần được nhìn nhận thực chất để lựa chọn mô hình phát triển phù hợp, tránh đầu tư dàn trải hoặc chỉ tham gia vào những công đoạn có giá trị gia tăng thấp.
Theo đó, bài toán đặt ra không đơn thuần là thu hút thêm bao nhiêu dự án đầu tư, có thêm bao nhiêu doanh nghiệp tham gia thị trường, mà quan trọng hơn là Việt Nam đang nắm giữ năng lực công nghệ nào, có thể phát triển những sản phẩm gì và tạo ra được bao nhiêu giá trị trong chuỗi cung ứng.
Ông Nguyễn Hoàng Giang đề nghị cần đánh giá đầy đủ vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu, lợi thế cạnh tranh thực sự, khoảng cách công nghệ so với các quốc gia đi trước và những lĩnh vực có khả năng tạo đột phá. Việc đánh giá cần đi sâu vào năng lực nghiên cứu, thiết kế vi mạch, phát triển chip chuyên dụng, công nghệ đóng gói, kiểm thử, hạ tầng R&D và khả năng thương mại hóa sản phẩm.
Đặc biệt, thu hút đầu tư nước ngoài cần gắn chặt với mục tiêu phát triển năng lực nghiên cứu và doanh nghiệp trong nước. Nếu chỉ tập trung mở rộng quy mô sản xuất mà thiếu cơ chế kết nối với hoạt động nghiên cứu, đào tạo và phát triển công nghệ nội sinh, Việt Nam sẽ khó nâng cao vị trí trong chuỗi giá trị.
Ba điểm nghẽn cần được tháo gỡ
Từ góc độ cơ quan quản lý, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định chỉ ra ba điểm nghẽn lớn đang cản trở quá trình xây dựng năng lực R&D bán dẫn tại Việt Nam.
Thứ nhất là chi phí đầu tư hạ tầng nghiên cứu và sản xuất thử nghiệm quá lớn. Đặc thù ngành bán dẫn đòi hỏi nguồn lực đáng kể để xây dựng phòng sạch, trang bị thiết bị đo kiểm và đưa thiết kế đến các nhà máy đúc chip quốc tế để chế tạo thử nghiệm. Những khoản đầu tư này thường vượt quá khả năng tài chính của từng trường đại học, viện nghiên cứu hay doanh nghiệp khởi nghiệp.
Nếu thiếu cơ chế đầu tư và chia sẻ hạ tầng, nhiều ý tưởng nghiên cứu có thể chỉ dừng ở mô phỏng, chưa có điều kiện kiểm chứng bằng sản phẩm thực tế.
Thứ hai là thiếu đội ngũ nhân lực tinh hoa, đặc biệt là các tổng công trình sư và kỹ sư trưởng có kinh nghiệm qua nhiều chu kỳ thiết kế, chế tạo và hoàn thiện chip. Đây là lực lượng có khả năng dẫn dắt các nhóm nghiên cứu, giải quyết những bài toán kỹ thuật phức tạp và đưa sản phẩm từ phòng thí nghiệm đến ứng dụng thương mại.
Thứ ba là cơ chế tài chính cho nghiên cứu công nghệ lõi chưa đủ linh hoạt. Một con chip từ khâu thiết kế đến thương mại hóa có thể phải trải qua nhiều lần thử nghiệm, điều chỉnh, thậm chí thất bại trước khi đạt yêu cầu. Vì vậy, cơ chế quản lý tài chính, đấu thầu, mua sắm thiết bị đặc thù và nghiệm thu nhiệm vụ khoa học công nghệ cần tính đến đặc thù rủi ro của lĩnh vực này.
Thứ trưởng Lê Xuân Định cho rằng cần tạo ra không gian chấp nhận rủi ro có kiểm soát, để các nhà khoa học và doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào những công nghệ khó, thay vì chỉ lựa chọn những nhiệm vụ ít rủi ro, dễ hoàn thành.
Từ những điểm nghẽn trên, ông Lê Xuân Định cho biết Việt Nam cần định vị thông minh, tập trung nguồn lực vào các phân khúc bán dẫn có lợi thế thay vì cạnh tranh trực diện với những quốc gia đã đi trước trong lĩnh vực chip đa dụng tiên tiến.
Các hướng ưu tiên được đề cập gồm chip AI tại biên, chip IoT, chip công suất bán dẫn, bán dẫn hợp chất phục vụ năng lượng xanh và thiết bị viễn thông thế hệ mới 5G, 6G. Đây là những phân khúc mà giá trị gia tăng có thể đến từ thuật toán tối ưu, kiến trúc thiết kế thông minh và khả năng tùy biến theo các bài toán ứng dụng cụ thể.
![]() |
| Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định. Ảnh: Kiều Chinh/Mekong ASEAN. |
Đồng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Ái Việt, Viện trưởng Viện IGNITE, thành viên Hội đồng Tư vấn quốc gia về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cho rằng Việt Nam cần lựa chọn hướng đi phù hợp với năng lực hiện có, thay vì dàn trải nguồn lực để cạnh tranh ở những phân khúc đòi hỏi quy mô vốn và công nghệ vượt trội.
Theo ông, chip chuyên dụng là một hướng ưu tiên, gắn với nhu cầu và thế mạnh của thị trường trong nước. Tuy nhiên, để biến định hướng này thành hiện thực, cần giải quyết đồng thời những khoảng trống về danh mục sản phẩm ưu tiên, chủ thể điều phối, hạ tầng R&D dùng chung, nguồn vốn nghiên cứu và sản xuất thử nghiệm, cũng như khách hàng và đơn hàng đầu tiên.
Gắn nghiên cứu với doanh nghiệp và đầu ra thị trường
Một vấn đề xuyên suốt được các đại biểu nhấn mạnh là nghiên cứu bán dẫn không thể tách rời nhu cầu sản xuất và thị trường. Việc xây dựng phòng thí nghiệm, đào tạo nhân lực hay phát triển công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi tạo ra được sản phẩm có khả năng ứng dụng, thương mại hóa và tiếp tục nuôi dưỡng hoạt động nghiên cứu.
Thứ trưởng Lê Xuân Định cho rằng cần cải cách căn bản cơ chế tài chính khoa học và công nghệ theo hướng đặt hàng từ các bài toán thực tiễn của doanh nghiệp. Thay vì chủ yếu cấp phát và giao nhiệm vụ, cần chuyển mạnh sang cơ chế đặt hàng các nhiệm vụ trọng điểm xuất phát từ nhu cầu công nghệ cụ thể.
"Muốn có sản phẩm thì phải lấy doanh nghiệp làm trung tâm, phải xuất phát từ yêu cầu của doanh nghiệp chứ không phải từ nhu cầu của viện nghiên cứu, trường đại học," Thứ trưởng nhấn mạnh.
Theo đó, viện nghiên cứu và trường đại học đóng vai trò cung cấp tri thức, công nghệ và nguồn nhân lực; doanh nghiệp là chủ thể xác định nhu cầu, tiếp nhận kết quả nghiên cứu và đưa sản phẩm ra thị trường. Sự kết nối này cần được hỗ trợ bằng cơ chế đồng tài trợ từ các quỹ khoa học công nghệ, quỹ đổi mới sáng tạo và các quỹ đầu tư mạo hiểm dành cho công nghệ chiến lược.
Cùng với đó, việc đầu tư hạ tầng R&D cũng cần thay đổi theo hướng dùng chung, tránh tình trạng mỗi đơn vị đầu tư một hệ thống riêng nhưng thiếu nguồn lực vận hành và khai thác hiệu quả.
Thứ trưởng Lê Xuân Định cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ đưa vào vận hành Trung tâm Quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn, cung cấp hạ tầng máy chủ hiệu năng cao, phần mềm thiết kế và dịch vụ đo kiểm dùng chung với chi phí ưu đãi cho các viện, trường và doanh nghiệp.
Đây được kỳ vọng là hạ tầng quan trọng giúp giảm chi phí nghiên cứu, tạo điều kiện để các nhóm thiết kế chip trong nước kiểm chứng sản phẩm, rút ngắn khoảng cách từ ý tưởng đến sản xuất thử nghiệm.
Ở góc độ chuyên gia, PGS.TS Nguyễn Trần Thuật, Viện Bán dẫn và Vật liệu tiên tiến, Viện Công nghệ Chiến lược, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng R&D cần được tổ chức gắn với thị trường, trong đó phải giải quyết đồng thời các khoảng trống về hạ tầng chế tạo thử, chi phí thiết kế và sở hữu trí tuệ, thị trường đầu ra và nhân lực công nghệ.
Ông đề xuất phát triển Hòa Lạc thành cụm R&D bán dẫn, kết nối trường đại học, nhà máy và trung tâm đổi mới sáng tạo. Các phòng thí nghiệm dùng chung cần có kinh phí vận hành ổn định, mở cửa cho doanh nghiệp và trường đại học; đồng thời tạo điều kiện để sinh viên, nghiên cứu sinh được thực hành trên thiết bị và quy trình thực tế.
Một hướng đi khác được đặt ra là xây dựng hệ sinh thái liên kết “5 nhà”, gồm Nhà nước, nhà khoa học (viện, trường), nhà doanh nghiệp, nhà đầu tư và nhà băng. Trong mô hình này, Nhà nước giữ vai trò định hướng và kiến tạo thể chế; viện, trường phát triển công nghệ và nhân lực; doanh nghiệp kết nối nghiên cứu với sản xuất, thị trường; trong khi nhà đầu tư và ngân hàng cung cấp nguồn lực tài chính cho các dự án.
Điều quan trọng là phải hình thành cơ chế phối hợp thực chất, xác định rõ trách nhiệm và lợi ích của từng chủ thể, thay vì dừng ở những thỏa thuận hợp tác mang tính hình thức.
Xác lập lộ trình 5 năm, 10 năm và 20 năm
Bên cạnh các giải pháp trước mắt, hội thảo đặt ra yêu cầu xây dựng lộ trình phát triển năng lực bán dẫn theo các mốc 5 năm, 10 năm và 20 năm. Đây không chỉ là câu chuyện xác định mục tiêu dài hạn, mà còn là cách cụ thể hóa chiến lược thành những nhiệm vụ, sản phẩm và năng lực công nghệ có thể đo lường.
Theo ông Nguyễn Hoàng Giang, trong 5 năm tới, Việt Nam cần xác định những năng lực R&D cốt lõi phải hình thành và cách thức tham gia thực chất vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu. Trong 10 năm, cần làm chủ những công nghệ, sản phẩm và phân khúc nào; xa hơn, trong 20 năm, Việt Nam cần xác lập vị thế ra sao trong ngành công nghiệp này.
Để hiện thực hóa lộ trình đó, các chương trình cần xác định rõ nhiệm vụ ưu tiên, chủ thể thực hiện, nguồn lực, thời hạn và tiêu chí đánh giá kết quả. Hiệu quả đầu tư không nên chỉ được đo bằng số lượng dự án, phòng thí nghiệm hay chương trình đào tạo, mà cần được phản ánh qua năng lực công nghệ được hình thành, sản phẩm được phát triển và mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao.
Có thể thấy, cơ hội tham gia ngành công nghiệp bán dẫn đang mở ra cùng quá trình dịch chuyển và tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, cơ hội chỉ có thể chuyển hóa thành lợi thế dài hạn khi Việt Nam xây dựng được năng lực công nghệ của chính mình.
Từ thu hút đầu tư đến làm chủ R&D là một bước chuyển không dễ dàng, đòi hỏi sự kiên trì về nguồn lực, thể chế và tổ chức thực hiện. Nhưng đây cũng là điều kiện để Việt Nam không chỉ trở thành điểm đến của các dự án sản xuất bán dẫn, mà từng bước hình thành những doanh nghiệp có năng lực thiết kế, phát triển công nghệ và tạo ra sản phẩm mang dấu ấn Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.