Nhìn lại hành trình 40 năm Đổi mới, Việt Nam có quyền tự hào về một kỳ tích phát triển. GDP tăng bình quân khoảng 6,4% mỗi năm, gấp đôi mức trung bình toàn cầu. Từ một nền kinh tế có quy mô chỉ 6,7 tỷ USD vào năm 1990, xếp thứ 85 thế giới, đến nay, quy mô GDP Việt Nam đã vượt ngưỡng 500 tỷ USD, vươn lên vị trí thứ 35. Hơn 70 lần mở rộng về quy mô không chỉ là bước tiến của những con số, mà là thành quả của một dân tộc đã dám vượt qua những giới hạn tưởng như không thể vượt qua để tự viết lại vận mệnh phát triển của mình.

Nhưng lịch sử không dành phần thưởng cho những dân tộc chỉ bằng lòng với thành tựu đã qua. Mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào vốn, lao động giá rẻ, gia công và tài nguyên đang tiến gần giới hạn. Chất lượng tăng trưởng chưa tương xứng với tốc độ mở rộng; năng lực tự chủ và sức cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước chưa đủ mạnh. Trong bối cảnh ấy, kiến thiết tương lai không chỉ mở rộng quy mô mà phải nâng tầm sức mạnh; không chỉ tham gia mà phải tạo dựng vị trí của Việt Nam trong dòng chảy toàn cầu.

Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam không chỉ xác lập đích đến trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, mà còn trả lời câu hỏi căn bản hơn: Đất nước sẽ phát triển bằng động lực nào, trên nền tảng nào và bằng phương thức quản trị ra sao?

Câu trả lời bắt đầu từ một cuộc chuyển dịch sâu sắc: kiến thiết chính sách, kiến thiết lộ trình phát triển và kiến thiết những không gian kinh tế mới.

Nghị quyết 19 xác lập sự chuyển mình từ quản lý, kiểm soát sang kiến tạo, dẫn dắt; từ bộ máy nặng về xử lý thủ tục sang nền quản trị biết mở đường và tạo lập năng lực phát triển mới.

Thể chế không thể đứng bên ngoài nền kinh tế. Một quy định thiếu rõ ràng có thể làm lỡ cơ hội đầu tư; một thủ tục kéo dài có thể khiến sáng kiến mất đi thời điểm vàng. Khi chính sách được nhìn nhận như hạ tầng của phát triển, mỗi quy định phải mở ra cơ hội, giải phóng nguồn lực và tạo điều kiện để ý tưởng trở thành dự án, công nghệ, nhà máy và việc làm.

Vì thế, chấm dứt tư duy “không quản được thì cấm”, chuyển từ “tiền kiểm sang hậu kiểm” không chỉ là cải cách thủ tục, mà là tôn trọng quyền chủ động của người dân, doanh nghiệp trong khuôn khổ pháp luật; quản lý bằng dữ liệu, kết quả và mức độ rủi ro.

Nhà nước kiến tạo không đứng ngoài thị trường, càng không buông lỏng quản lý, mà tạo lập thị trường mới, bảo vệ cạnh tranh công bằng, mở đường cho sáng tạo và đo hiệu quả chính sách bằng nguồn lực được khơi thông, cơ hội được tạo ra, sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp.

Chính sách tốt không kết thúc ở câu chữ đúng, mà chỉ hoàn thành sứ mệnh khi đi được vào cuộc sống. Khi cơ hội không chờ đợi, tốc độ và chất lượng thực thi cũng trở thành một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia.

Nghị quyết 19 xác lập lộ trình: đến năm 2030 hoàn thành nền tảng của mô hình phát triển mới; năm 2035 cơ bản hoàn thành quá trình chuyển đổi; đến năm 2045 đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao.

Ba dấu mốc ấy không chỉ chia tương lai thành những chặng đường, mà định hình một lộ trình hành động: xây dựng nền tảng, chuyển đổi mô hình và đưa mô hình mới vận hành đồng bộ, hiệu quả.

Đó là hành trình chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào vốn, lao động và tài nguyên sang dựa trên năng suất, tri thức, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo; từ gia công giá trị thấp sang làm chủ những công đoạn có hàm lượng công nghệ cao; từ khai thác lợi thế sẵn có sang chủ động tạo dựng lợi thế mới.

Con đường ấy không thể hoàn thành chỉ bằng quyết tâm. Một nền kinh tế không thể từ gia công bước lên làm chủ công nghệ nếu thiếu nhân lực chất lượng cao, dữ liệu, năng lực nghiên cứu và những doanh nghiệp đủ sức dẫn dắt. Chuyển đổi xanh không thể chỉ đi bằng cam kết; chuyển đổi số cũng không thể đo bằng số thủ tục được đưa lên mạng khi dữ liệu và phương thức ra quyết định chưa thay đổi.

Đổi mới mô hình phát triển vì thế không thể là phép cộng của những chương trình riêng lẻ, mà phải là chuyển động đồng bộ của cả hệ sinh thái: Nhà nước mở đường bằng thể chế; thị trường phân bổ nguồn lực; doanh nghiệp tạo ra năng lực sản xuất; trường đại học, viện nghiên cứu tạo ra tri thức; con người vừa là chủ thể, vừa là đích đến của phát triển.

Sự chuyển đổi ấy đòi hỏi phải thay đổi những câu hỏi quen thuộc: không chỉ hỏi nền kinh tế nhận được bao nhiêu vốn, mà phải hỏi dòng vốn tạo ra giá trị gì; không chỉ hỏi có thêm bao nhiêu nhà máy hay kim ngạch xuất khẩu tăng bao nhiêu, mà phải hỏi doanh nghiệp Việt Nam giữ vị trí nào và bao nhiêu giá trị nội địa được giữ lại trong chuỗi sản xuất.

Nếu vẫn chỉ làm nhiều hơn những gì đã từng làm, Việt Nam có thể lớn lên về quy mô nhưng chưa chắc mạnh lên về nội lực. Muốn vượt bẫy thu nhập trung bình, một đồng vốn phải tạo ra nhiều giá trị hơn, một giờ lao động phải có năng suất cao hơn, một sáng tạo phải đi nhanh hơn từ phòng nghiên cứu tới thị trường.

Trong hành trình ấy, doanh nghiệp Việt Nam phải trở thành trung tâm của năng lực sản xuất quốc gia. Một nền kinh tế khó có thể tự cường nếu doanh nghiệp trong nước mãi đứng ở tầng thấp của chuỗi cung ứng, nhỏ về quy mô, yếu về công nghệ và thiếu khả năng dẫn dắt.

Một mô hình phát triển mới không chỉ cần những động lực mới, mà còn cần không gian để các động lực ấy gặp nhau, kết nối và lan tỏa.

Nghị quyết 19 yêu cầu tổ chức không gian phát triển theo hướng tích hợp, đa tầng, đa cực và liên thông; đồng thời khai mở những lĩnh vực như kinh tế số, kinh tế dữ liệu, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế biển và các không gian mới.

Khi nền kinh tế bị chia cắt bởi địa giới và quản lý ngành, những nguồn lực lớn dễ trở thành các mảnh ghép rời rạc: đường giao thông thiếu kết nối với cảng biển, khu công nghiệp tách khỏi vùng nguyên liệu và logistics, trường đại học đứng cạnh doanh nghiệp nhưng tri thức chưa tìm được đường vào sản xuất. Những điểm tăng trưởng riêng lẻ khó hợp thành sức mạnh quốc gia.

Không gian phát triển mới đòi hỏi phải nhìn dòng chảy thay vì chỉ nhìn địa giới; nhìn chuỗi giá trị thay vì từng dự án; nhìn vùng động lực và hành lang kinh tế thay vì những địa phương đứng riêng lẻ.

Một tuyến cao tốc tới cảng biển không chỉ rút ngắn thời gian, mà có thể làm thay đổi vị trí đặt nhà máy, mở rộng vùng nguyên liệu, kéo logistics tới gần sản xuất và hình thành những cực đô thị mới. Khi các địa phương bổ trợ cho nhau trong một chuỗi giá trị, lợi thế của một nơi có thể trở thành động lực cho cả vùng.

Kiến thiết không gian, bởi vậy, trước hết là kiến thiết khả năng phối hợp: giữa Trung ương và địa phương, giữa các địa phương trong vùng, giữa hạ tầng giao thông, năng lượng, dữ liệu và bảo vệ môi trường. Phân cấp, phân quyền phải đưa quyết định tới gần nơi vấn đề phát sinh, gắn quyền hạn với nguồn lực và trách nhiệm giải trình. Mỗi địa phương được trao thêm quyền chủ động nhưng cũng phải bước ra khỏi tư duy phát triển khép kín, tìm đúng vị trí trong chuỗi giá trị vùng và quốc gia.

Khi địa giới hành chính không còn giới hạn tư duy phát triển, một địa phương có thể lớn lên bằng sức mạnh của cả vùng; một vùng có thể kết nối với những chuỗi giá trị xuyên biên giới; và Việt Nam có thể chuyển từ vị trí tham gia sang góp phần định hình những mạng lưới kinh tế mới.

Nghị quyết 19 mở ra một tầm nhìn lớn. Nhưng tầm nhìn chỉ trở thành sức mạnh khi được chuyển hóa thành những thay đổi người dân có thể cảm nhận, doanh nghiệp có thể nắm bắt và nền kinh tế có thể đo đếm.

Đó là khi doanh nghiệp không còn bỏ lỡ cơ hội vì quy định chồng chéo; sáng kiến được thử nghiệm trong khuôn khổ rõ ràng; địa phương được trao đủ quyền, đủ nguồn lực và chịu trách nhiệm đến cùng; một dự án hạ tầng không chỉ hoàn thành về tiến độ, giải ngân mà thực sự mở ra dòng vốn, việc làm và chuỗi sản xuất mới.

Bởi vậy, mỗi nhiệm vụ phải có mục tiêu, lộ trình, nguồn lực, sản phẩm đầu ra và người chịu trách nhiệm. Phân cấp phải đi cùng nguồn lực; trao quyền phải gắn với trách nhiệm giải trình; chính sách phải được đánh giá bằng kết quả và điều chỉnh theo thực tiễn.

Ngày 14/9, tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, trong chuyên đề “Lãnh đạo chiến lược trong kỷ nguyên mới: Tầm nhìn trăm năm – tư duy đột phá – kiến tạo phát triển – quản trị thực thi”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, Nghị quyết số 19-NQ/TW cụ thể hóa lộ trình đổi mới mô hình phát triển, với các mốc 2030, 2035, 2045 và tầm nhìn đến năm 2130. Các mốc này thể hiện sự tiếp nối giữa mục tiêu phát triển và những năng lực phải hình thành ở từng chặng đường.

“Lãnh đạo chiến lược theo đó không chỉ là xác định đúng mục tiêu hay xây dựng tầm nhìn dài hạn. Phải nhìn xa nhưng bắt đầu từ việc cụ thể; giữ vững nguyên tắc nhưng không bảo thủ; dám đột phá nhưng không chủ quan; phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực; ban hành quyết sách đồng thời chuẩn bị điều kiện thực hiện”.

Yêu cầu ấy được khái quát trong bốn điểm ngắn gọn nhưng hàm chứa cả một kỷ luật phát triển mới: “đúng hướng, trúng việc, đủ điều kiện, đạt kết quả”. Đúng hướng để không bị cuốn theo lợi ích ngắn hạn; trúng việc để nguồn lực tập trung vào điểm nghẽn lớn nhất; đủ điều kiện để quyết sách có thể triển khai; đạt kết quả để thành công được đánh giá bằng chuyển biến trong đời sống, thay vì số văn bản hay thủ tục hoàn thành.

Kiến tạo tương lai, vì thế, phải bắt đầu bằng kỷ luật hành động và trở thành tinh thần chung của cả xã hội: Nhà nước mở đường; địa phương biến lợi thế thành động lực; doanh nghiệp đầu tư dài hạn, làm chủ công nghệ; đội ngũ trí thức đưa tri thức vào giải quyết những bài toán của đất nước; mỗi người dân phát huy năng lực sáng tạo và trách nhiệm.

Thời cơ đã mở ra, nhưng sẽ không chờ đợi những bước chân chậm trễ. Con đường phía trước đã được xác lập, song đích đến chỉ có thể trở thành hiện thực khi tầm nhìn được chuyển hóa thành chính sách, quyết sách được bảo đảm bằng năng lực thực thi và mỗi lựa chọn được theo đuổi đến cùng bằng bản lĩnh, trách nhiệm.

Tương lai không tự đến cùng thời gian. Tương lai được kiến tạo bằng những cải cách đủ sức mở đường, những lựa chọn được dẫn dắt bởi tầm nhìn dài hạn và những hành động quyết liệt, bền bỉ bắt đầu từ hôm nay.