Đặt doanh nghiệp vào vị trí trung tâm của cải cách đồng nghĩa với việc phải lắng nghe những trăn trở chân thực nhất từ thực tiễn. Không né tránh những điểm nghẽn, những góc nhìn từ các nhà chính sách, chuyên gia và đại diện cộng đồng doanh nhân chia sẻ với Mekong ASEAN sẽ gợi mở lời giải cho bài toán: Làm sao để tinh thần cải cách thực sự chạm tới từng hoạt động kinh doanh hằng ngày của doanh nghiệp.

Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị đặt mục tiêu khu vực kinh tế tư nhân tăng trưởng 10–12%, đóng góp ngày càng lớn cho nền kinh tế. Theo TS Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, Giám đốc Viện Đào tạo và Nghiên cứu BIDV, để hiện thực hóa kỳ vọng này, cần tạo những điều kiện cụ thể giúp doanh nghiệp đầu tư, mở rộng sản xuất và nâng sức cạnh tranh. Điều đó đòi hỏi tháo gỡ đồng thời những rào cản về chính sách, nguồn lực, thị trường và năng lực nội tại.

Một trở ngại lớn nằm ở tính ổn định và khả năng dự đoán của chính sách. Những thay đổi nhanh, đôi khi thiếu đồng bộ khiến doanh nghiệp khó tính toán chi phí và xây dựng kế hoạch, nhất là với các khoản đầu tư dài hạn. Khi chưa thể dự liệu những yêu cầu và nghĩa vụ trong quá trình kinh doanh, doanh nghiệp cũng khó mạnh dạn bỏ vốn để mở rộng hoạt động. Vì vậy, môi trường chính sách rõ ràng, nhất quán có ý nghĩa trực tiếp đối với niềm tin và quyết định đầu tư.

Cùng với đó, chính sách hỗ trợ cần đến được với những doanh nghiệp có nhu cầu. Ông Lực lưu ý nguồn lực hỗ trợ có xu hướng tập trung nhiều hơn vào doanh nghiệp lớn, trong khi doanh nghiệp nhỏ và vừa thường hạn chế về nhân lực và khả năng hoàn thiện hồ sơ. Thiết kế hỗ trợ phù hợp với từng nhóm, đơn giản hóa thủ tục và bảo đảm cơ hội tiếp cận công bằng sẽ giúp chính sách phát huy hiệu quả rộng hơn.

TS Cấn Văn Lực - Chuyên gia Kinh tế trưởng của Ngân hàng BIDV, Giám đốc Viện Đào tạo và Nghiên cứu BIDV.

Đất đai và vốn tiếp tục là những nút thắt trong quá trình mở rộng quy mô. Doanh nghiệp cần mặt bằng phù hợp với nhu cầu sản xuất và khả năng tài chính, nhưng việc tiếp cận nguồn lực này vẫn gặp khó khăn. Với tín dụng, ngoài tài sản bảo đảm, doanh nghiệp phải chứng minh khả năng trả nợ thông qua dòng tiền, kết quả kinh doanh và năng lực tài chính. Khơi thông vốn vì thế cần sự chuyển động từ cả hai phía: doanh nghiệp minh bạch thông tin, chuẩn hóa dòng tiền; hệ thống tài chính có cơ chế đánh giá và cung ứng vốn phù hợp hơn, nhất là đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Ngay cả khi tiếp cận được nguồn lực, doanh nghiệp vẫn phải giải bài toán chi phí và đầu ra. Nhiều chi phí đầu vào tăng, trong khi sức mua hạn chế và cạnh tranh gay gắt khiến doanh nghiệp khó tăng giá bán tương ứng. Lợi nhuận bị thu hẹp kéo theo nguồn lực dành cho tái đầu tư giảm xuống, tạo sức ép lớn với những đơn vị có nền tảng tài chính yếu.

Theo ông Lực, nhu cầu trong nước chưa phục hồi hoàn toàn như trước Covid-19 càng đặt ra yêu cầu mở rộng thị trường tiêu thụ. Thúc đẩy sức mua trong nước cần đi cùng hỗ trợ doanh nghiệp tìm kiếm thị trường mới, nâng sức cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Đầu ra thuận lợi sẽ tạo cơ sở để doanh nghiệp tính toán quy mô sản xuất và quyết định đầu tư.

Bên cạnh những rào cản bên ngoài, năng lực nội tại cũng quyết định khả năng doanh nghiệp lớn lên. Theo số liệu ông dẫn, chỉ khoảng 5% doanh nghiệp thực sự đầu tư vào đổi mới, phát triển sản phẩm hoặc dịch vụ mới. Hạn chế này khiến doanh nghiệp khó nâng năng suất và theo kịp thay đổi của thị trường. Do đó, doanh nghiệp cần chủ động nâng chất lượng quản trị, minh bạch tài chính và đầu tư cho đổi mới, thay vì chỉ trông chờ vào hỗ trợ.

Các điểm nghẽn có mối liên hệ chặt chẽ: có vốn nhưng thiếu mặt bằng, mở rộng sản xuất nhưng thiếu đầu ra, doanh nghiệp vẫn khó phát triển bền vững. Theo TS Cấn Văn Lực, tháo gỡ đồng bộ những trở ngại ấy sẽ giúp doanh nghiệp dự tính được chi phí, tiếp cận nguồn lực và nhìn thấy cơ hội kinh doanh. Đó là nền tảng để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư dài hạn, biến mục tiêu tăng trưởng thành năng lực sản xuất và sức cạnh tranh thực tế.

Một quy định được sửa đổi, một điều kiện kinh doanh được bãi bỏ sẽ tạo ra thay đổi gì đối với doanh nghiệp? Thủ tục có thuận lợi hơn, chi phí có giảm xuống, dự án đang vướng mắc có thể tiếp tục triển khai? Những câu hỏi ấy gợi mở cách nhìn về cải cách thể chế của ông Phan Đức Hiếu, đại biểu Quốc hội, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính Quốc hội: hiệu quả của chính sách cần được thể hiện bằng những chuyển biến cụ thể trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Ông Phan Đức Hiếu nhấn mạnh ba trọng tâm trong quá trình cụ thể hóa chủ trương phát triển khu vực này, gồm: giảm phiền hà; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp; khơi thông nguồn lực cho doanh nghiệp. Theo đó, việc đơn giản hóa thủ tục, điều kiện kinh doanh cần đi cùng với xây dựng môi trường đầu tư an toàn, minh bạch và tạo thuận lợi để doanh nghiệp tiếp cận vốn, đất đai, công nghệ, nhân lực.

Ba hướng này có mối liên hệ chặt chẽ. Thủ tục thuận lợi giúp tiết kiệm thời gian và chi phí; quyền lợi được bảo vệ củng cố niềm tin đầu tư; khả năng tiếp cận nguồn lực giúp doanh nghiệp biến kế hoạch thành hoạt động thực tế. Vì vậy, thúc đẩy kinh tế tư nhân đòi hỏi chính sách theo sát cả quá trình doanh nghiệp gia nhập thị trường, tổ chức sản xuất và mở rộng kinh doanh.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, theo ông Hiếu, cải cách cần bao quát toàn bộ hành trình thực hiện một dự án. Việc đơn giản hóa một khâu sẽ khó phát huy đầy đủ tác dụng nếu những bước tiếp theo vẫn thiếu rõ ràng hoặc không thống nhất. Điều doanh nghiệp cần là biết phải thực hiện những yêu cầu nào, cơ quan nào chịu trách nhiệm và vướng mắc sẽ được giải quyết ra sao.

.

Ông Phan Đức Hiếu, đại biểu Quốc hội, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính Quốc hội.

Mặt khác, cải cách thể chế là quá trình liên tục, cần bám sát sự vận động của kinh tế và xã hội. Điều này đặt ra yêu cầu thường xuyên rà soát hiệu quả chính sách sau khi ban hành. Khi mô hình kinh doanh, công nghệ và nhu cầu thị trường thay đổi, hệ thống quy định cũng cần được điều chỉnh phù hợp để doanh nghiệp có điều kiện phát triển.

Ông Phan Đức Hiếu đề xuất thành lập tổ công tác chuyên trách, có đầu mối rõ ràng để tiếp nhận, xử lý, phản hồi và theo dõi tiến độ giải quyết khó khăn của doanh nghiệp. Cơ chế này đồng thời tạo kênh phản hồi từ thực tiễn, giúp cơ quan xây dựng pháp luật tiếp tục hoàn thiện chính sách.

Đề xuất ấy hướng đến một nhu cầu thiết thực: khi gặp trở ngại, doanh nghiệp biết tìm đến đâu và có thể theo dõi quá trình xử lý. Những phản ánh cụ thể cũng giúp cơ quan quản lý nhận diện quy định chưa rõ, cách áp dụng thiếu thống nhất hoặc sự phối hợp chưa hiệu quả giữa các đơn vị. Khi được tiếp nhận và giải quyết đến cùng, mỗi vướng mắc có thể trở thành cơ sở để cải thiện môi trường kinh doanh.

Thước đo của cải cách nằm trong những thay đổi doanh nghiệp có thể cảm nhận: một thủ tục được giải quyết thuận lợi, một vướng mắc có câu trả lời rõ ràng, một kế hoạch đầu tư có đủ cơ sở để triển khai. Khi những chuyển biến ấy đi cùng năng lực quản trị ngày càng tốt hơn, cơ hội từ chính sách mới có thể trở thành sức mạnh thực tế của doanh nghiệp, ông Phan Đức Hiếu nhìn nhận.

Theo ông Nguyễn Văn Thân, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME), hỗ trợ doanh nghiệp cần chú trọng tính khả thi và hiệu quả thực tế. Việc sửa đổi chính sách phải xuất phát từ những khó khăn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, để nguồn lực hỗ trợ đến được với các đơn vị cần thụ hưởng.

Một ưu tiên được ông nhấn mạnh là giảm chi phí tuân thủ, dành thêm nguồn lực cho sản xuất, kinh doanh. Doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh còn hạn chế về công nghệ, phải thuê dịch vụ thực hiện thủ tục thuế, làm tăng chi phí. Do đó, ông Thân đề nghị đơn giản hóa kê khai, nộp thuế; thiết kế yêu cầu kế toán phù hợp với quy mô hoạt động. Chi phí tuân thủ bao gồm cả thời gian tìm hiểu quy định, chuẩn bị hồ sơ và thực hiện thủ tục. Khi những công việc này được đơn giản hóa, chủ doanh nghiệp có thể dành thêm thời gian cho khách hàng, quản lý sản xuất và phát triển thị trường. Vì vậy, giảm gánh nặng hành chính có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng duy trì và mở rộng hoạt động của những đơn vị quy mô nhỏ.

Cùng với giảm chi phí, ông Nguyễn Văn Thân kiến nghị mở rộng cơ hội tham gia thị trường. Đối với đầu tư công, ông đề xuất dành một tỷ lệ nhất định để doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia trực tiếp. Theo ông, việc chỉ tham gia thông qua doanh nghiệp lớn có thể khiến doanh nghiệp nhỏ phụ thuộc, thiếu chủ động và gặp rủi ro chậm thanh toán. Cơ hội tham gia trực tiếp, nếu được thiết kế phù hợp với năng lực thực hiện, sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong tổ chức công việc, tích lũy kinh nghiệm và xây dựng uy tín.

Ông Nguyễn Văn Thân, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME).

Với khu vực FDI, ông Thân nhấn mạnh, VINASME sẵn sàng làm đầu mối phối hợp xây dựng chương trình phát triển nhà cung ứng Việt Nam. Ông cho rằng thiếu cơ chế dẫn dắt, kết nối đang hạn chế khả năng tìm đối tác và nhận đơn hàng của doanh nghiệp trong nước. Việc kết nối vì thế cần hướng tới những nhu cầu cụ thể: đối tác cần sản phẩm gì, đặt ra tiêu chuẩn nào và doanh nghiệp Việt Nam phải cải thiện năng lực ra sao để đáp ứng. Có được đầu ra rõ ràng cũng giúp doanh nghiệp có cơ sở tính toán đầu tư máy móc, nhân lực và quản trị.

Để thực hiện những cơ hội ấy, nguồn vốn cần được cung ứng theo cách phù hợp hơn. Ông Nguyễn Văn Thân đề nghị đa dạng hóa kênh vốn, nghiên cứu ngân hàng số chuyên biệt cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh và phát triển các tổ chức cho vay không nhận tiền gửi của công chúng. Theo ông, nhóm khách hàng này có số lượng lớn, nhu cầu đa dạng nhưng mỗi khoản vay thường không lớn; chi phí thẩm định và phục vụ theo mô hình truyền thống có thể trở thành trở ngại. Các mô hình mới cần đáp ứng đặc điểm đó, đồng thời bảo đảm quản lý rủi ro và an toàn hệ thống.

Điểm nhấn trong kiến nghị của ông là đánh giá đầy đủ hơn năng lực kinh doanh và khả năng tạo dòng tiền của doanh nghiệp. Đơn hàng, khoản phải thu và hàng hóa luân chuyển cần được khai thác thông qua những sản phẩm tài trợ phù hợp. Chẳng hạn, doanh nghiệp đã giao hàng nhưng đang chờ khách hàng thanh toán có thể cần vốn để tiếp tục sản xuất. Tài trợ khoản phải thu sẽ giúp khai thác nguồn lực từ chính hoạt động kinh doanh, với điều kiện thông tin được kiểm chứng và rủi ro được quản lý.

Cùng với đó, ông đề nghị phát triển xếp hạng tín nhiệm độc lập và phân tích dữ liệu, giúp tổ chức tài chính có thêm căn cứ đánh giá khả năng trả nợ. Doanh nghiệp cũng phải nâng tính minh bạch, chất lượng thông tin tài chính, năng lực quản trị và trách nhiệm sử dụng vốn. Khi dòng tiền và kết quả kinh doanh được thể hiện rõ, doanh nghiệp có thể chứng minh năng lực của mình tốt hơn, tạo nền tảng cho quan hệ tín dụng lâu dài.

Ảnh minh hoạ. Nguồn: Báo Chính Phủ

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Phan Hoàng Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP HCM nhìn nhận, chính sách hỗ trợ cần dễ thực hiện, có trọng tâm và phù hợp với đặc điểm của doanh nghiệp. Theo đó, ông đề nghị cần đơn giản hóa tiêu chí xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa; ưu tiên dùng tiêu chí tổng doanh thu năm để liên thông đối chiếu với dữ liệu thuế và bảo hiểm xã hội, đồng thời nghiên cứu mở rộng hỗ trợ đối với các nhóm doanh nghiệp đặc thù: doanh nghiệp do người khuyết tật, người dân tộc thiểu số làm chủ; doanh nghiệp áp dụng tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị (ESG),...

Về tiếp cận nguồn lực, ông Tuấn đề nghị thử nghiệm cho vay và bảo lãnh dựa trên uy tín tín dụng, khả năng tạo dòng tiền của dự án và tài sản vô hình của doanh nghiệp. Trong khi đó, với mặt bằng, địa phương và chủ đầu tư hạ tầng cần có trách nhiệm dành quỹ đất cho doanh nghiệp nhỏ và vừa thuê với giá ưu đãi. Đồng thời, cần công khai thông tin và điều kiện tiếp cận các trụ sở, nhà xưởng thuộc tài sản công dôi dư, giúp doanh nghiệp giảm chi phí sản xuất.

Ông Phan Hoàng Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP HCM.

Để hỗ trợ chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, ông Tuấn đề xuất cấp “voucher công nghệ” - khoản hỗ trợ để doanh nghiệp tự nghiên cứu hoặc đặt hàng chuyển giao công nghệ; cùng với phát triển các nền tảng số dùng chung. Đồng thời, cần xây dựng bộ chỉ số đơn giản, phù hợp với quy mô doanh nghiệp nhỏ và vừa; hỗ trợ chi phí đánh giá, kiểm toán lượng phát thải carbon và cấp chứng chỉ xanh.

Ông Tuấn cũng kiến nghị phát huy vai trò giám sát độc lập của hiệp hội, thường xuyên tiếp nhận vướng mắc và khảo sát mức độ hài lòng của doanh nghiệp thụ hưởng. Trong đó, các chương trình hỗ trợ cần có tiêu chí đầu ra rõ ràng, đo lường được, để hiệu quả chính sách được đánh giá từ kết quả thực tế.

Để mở rộng sản xuất, đầu tư công nghệ hay đón một đơn hàng mới, doanh nghiệp cần nguồn vốn phù hợp. Hiệu quả của khoản vay phụ thuộc cả vào chi phí, thời điểm giải ngân và thời hạn trả nợ. Một khoản vay đến chậm có thể khiến doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội, nhất là trong những ngành thu mua, sản xuất theo mùa vụ.

Theo bà Nguyễn Thị Lan Hương, Ủy viên Đoàn Chủ tịch Trung ương Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam, Chủ tịch Câu lạc bộ Nông nghiệp công nghệ cao, tín dụng là mối quan tâm hàng đầu, doanh nghiệp thường xuyên phải cân nhắc đồng thời chi phí vay, tài sản bảo đảm, thủ tục, thời gian giải ngân và khả năng trả nợ. Vì vậy, để hoạt động sản xuất kinh doanh được thông suốt, nguồn vốn cần đến đúng lúc, với kỳ hạn và phương thức trả nợ phù hợp với chu kỳ kinh doanh.

Tại họp báo Chính phủ ngày 3/10, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Thanh Hà cho biết, đến ngày 30/9/2026, dư nợ tín dụng toàn hệ thống đạt khoảng 20,75 triệu tỷ đồng, tăng 11,59% so với cuối năm 2025 và 16,69% so với cùng kỳ. Chương trình tín dụng hướng tới các động lực tăng trưởng và doanh nghiệp nhỏ và vừa có 19 ngân hàng đăng ký tham gia, quy mô khoảng 409.000 tỷ đồng; trong đó, 10 ngân hàng đã giải ngân khoảng 18.600 tỷ đồng cho 12.900 lượt khách hàng.

Trong bối cảnh đó, việc giúp doanh nghiệp tiếp cận và sử dụng hiệu quả nguồn vốn càng có ý nghĩa. Bà Lan Hương đề nghị minh bạch tổng chi phí khoản vay, bởi ngoài lãi suất công bố, chi phí hoàn thiện hồ sơ và biên độ điều chỉnh lãi suất sau thời gian ưu đãi đều ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh. Công khai điều kiện tín dụng, đơn giản hóa hồ sơ và rút ngắn thời gian thẩm định, giải ngân sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong kế hoạch sử dụng vốn.

Bà Nguyễn Thị Lan Hương, Ủy viên Đoàn Chủ tịch Trung ương Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam, Chủ tịch Câu lạc bộ Nông nghiệp công nghệ cao.

Cùng với chi phí và thủ tục, phương thức thẩm định cần phản ánh đầy đủ năng lực của doanh nghiệp. Theo bà, doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp, doanh nghiệp nông nghiệp và hợp tác xã thường hạn chế về tài sản bảo đảm, nhưng vẫn có thể có thị trường, đơn hàng và dòng tiền để trả nợ. Ngân hàng cần xem xét thêm doanh thu, hợp đồng, khoản phải thu, lịch sử thanh toán và nghĩa vụ thuế; đồng thời thí điểm cho vay dựa trên dòng tiền đối với doanh nghiệp có dữ liệu đáng tin cậy, đầu ra ổn định. Việc đổi mới đánh giá rủi ro vẫn phải bảo đảm các yêu cầu về an toàn tín dụng.

Khoản vay cũng cần được thiết kế sát với mục đích đầu tư. Bà Lan Hương cho rằng doanh nghiệp cần vốn trung và dài hạn để mua máy móc, đổi mới công nghệ, chế biến sâu, phát triển logistics và nông nghiệp công nghệ cao. Kỳ hạn vay, thời gian ân hạn và lịch trả nợ phải phù hợp với chu kỳ từng ngành. Bà cũng đề nghị mở rộng tín dụng xanh cho các khoản đầu tư tiết kiệm năng lượng, truy xuất nguồn gốc, hạ tầng dữ liệu và giảm phát thải, vốn có thể cần thời gian mới tạo ra dòng tiền.

Đối với doanh nghiệp có phương án kinh doanh khả thi nhưng thiếu tài sản bảo đảm, bảo lãnh tín dụng cần phát huy vai trò chia sẻ rủi ro giữa doanh nghiệp, quỹ bảo lãnh và ngân hàng. Bà đề nghị công khai tiêu chí, trách nhiệm của các bên và thời hạn xử lý, đánh giá hiệu quả bằng số doanh nghiệp thực sự tiếp cận được vốn.

Doanh nghiệp cũng cần chuẩn hóa kế toán, minh bạch dòng tiền, nâng chất lượng quản trị và phương án kinh doanh. Bà cho biết Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam sẵn sàng phối hợp thí điểm bộ hồ sơ tín dụng chuẩn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, giúp người vay biết rõ cần chuẩn bị gì và giảm thời gian xử lý cho cả hai phía.

Theo bà Lan Hương, hiệu quả tín dụng cần được đo bằng giá trị mới mà đồng vốn tạo ra cho doanh nghiệp và nền kinh tế. Nguồn vốn đến đúng thời điểm, phù hợp nhu cầu và khả năng trả nợ sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp mở rộng sản xuất, nâng sức cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Ảnh minh họa: baochinhphu.vn