Mekong ASEAN: Việt Nam có thế mạnh rất lớn về cây chè nhưng vẫn chưa thể tạo ra những “đế chế” thương hiệu như ngành cà phê đã làm được. Từ thực tế điều hành doanh nghiệp, ông nhìn nhận đâu là nguyên nhân cốt lõi của sự thua thiệt này?

Ông Lưu Vũ Trường Đạm: Phải nhìn nhận thực tế rằng chất lượng chè Việt Nam hiện nay chưa cao và thương hiệu đang bị phân mảnh. Chúng ta có những vùng chè danh tiếng như Thái Nguyên, Phú Thọ, Tuyên Quang nhưng hầu hết vẫn sản xuất theo quy mô nhỏ lẻ, thiếu tính hệ thống.

Nhiều diện tích chè ở Việt Nam đã được khai thác quá nhiều năm dẫn đến đất đai bạc màu, suy giảm độ phì nhiêu. Tập quán canh tác của bà con vẫn nặng về thói quen cũ, lạm dụng phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật. Điều này khiến chè Việt rất khó vượt qua các rào cản kỹ thuật khắt khe về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng khi muốn tiến vào các thị trường cao cấp như Tây Âu hay Nhật Bản.

Mekong ASEAN: Tiếp quản vùng chè Mỹ Lâm và xác định trà là mảng kinh doanh chiến lược trong thời gian tới, ông có thể chia sẻ tham vọng của BV Life trong lĩnh vực này?

Ông Lưu Vũ Trường Đạm: Chè Việt đang đóng vai trò là "linh hồn" trong nhiều sản phẩm trà nổi tiếng thế giới, nhưng lại nằm trong bao bì của các hãng ngoại. Họ mua chè nguyên liệu, sau đó phối trộn, đóng gói và bán với giá gấp nhiều lần. Người tiêu dùng thế giới biết đến thương hiệu của họ, chứ không biết đến chè Việt Nam.

Ngay cả chè Mỹ Lâm, dù sản phẩm xuất khẩu đi các thị trường như Mỹ, châu Âu, Trung Đông nhưng ra đến kệ siêu thị quốc tế hay đến tay người tiêu dùng, cái tên Mỹ Lâm không hề xuất hiện. Chính vì vậy tham vọng lớn nhất của BV Life chính là đưa Mỹ Lâm trở thành thương hiệu uy tín, được bạn bè quốc tế biết đến như một đại diện của trà Việt Nam. Gần đây, một hãng mỹ phẩm Hàn Quốc đề xuất hợp tác với Mỹ Lâm để làm sản phẩm mới nhưng chúng tôi chưa đồng ý vì họ không muốn để tên nhãn hiệu Việt. Mục tiêu của chúng tôi bây giờ không còn chỉ là bán nguyên liệu thô.

Chúng tôi cũng đang triển khai việc xây dựng thương hiệu tại thị trường nội địa - thị trường quan trọng nhưng trước đây Mỹ Lâm còn “bỏ ngỏ”. Tại Việt Nam, phân khúc trà đang bị chia làm hai cực. Một là trà đặc sản quá đắt đỏ, chỉ dành cho người sành sỏi; hai là trà vỉa hè thiếu kiểm soát về chất lượng. Chúng tôi đang nỗ lực “bình dân hóa” trà sạch, để người Việt được uống trà sạch, trà thật ngay tại quê hương mình với giá cả phải chăng nhất.

Mekong ASEAN: Vậy vùng chè Mỹ Lâm đã có những thay đổi nào để nâng cao chất lượng trà, thưa ông?

Ông Lưu Vũ Trường Đạm: Tại Mỹ Lâm, chúng tôi kiên trì thực hiện chương trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) trên cây chè của Rainforest Alliance (RA) Việt Nam. Ưu tiên các phương pháp sinh học, canh tác để cải thiện hệ sinh thái đất và tăng sức đề kháng tự nhiên của cây chè, hướng tới việc loại bỏ triệt để các loại thuốc bảo vệ thực vật có độc tính cao.

Mekong ASEAN: Khi đầu tư vào nông nghiệp, ông nhận thấy đâu là vấn đề khó khăn nhất?

Ông Lưu Vũ Trường Đạm: Tôi thấy rằng “cuộc chiến” với những thói quen cũ là vấn đề nan giải nhất. Đó chính là việc thay đổi tư duy canh tác. Bà con nông dân - đội ngũ chính và quan trọng nhất trong nông nghiệp vẫn còn giữ những tư tưởng và thói quen canh tác cũ. Ví dụ như phun thuốc diệt cỏ, hay làm cỏ trắng đồng chè là việc không cần thiết, trong khi việc chính là quản lý cỏ để có nguồn hữu cơ sinh khối tự nhiên. Cỏ còn có tác dụng làm tơi xốp đất, chống úng cho cây chè. Tuy nhiên thực tế, bà con thường lo ngại việc cỏ cạnh tranh dinh dưỡng với cây chè nên hình thành thói quen là phải làm thật sạch cỏ.

Vì vậy, chúng tôi xác định việc hướng dẫn, đào tạo kỹ thuật canh tác mới, khoa học cho bà con là vấn đề được ưu tiên hàng đầu. Thậm chí đầu tư xây dựng các mô hình mẫu để bà con tin tưởng và thay đổi.

Mekong ASEAN: Giá chè nguyên liệu thấp là một rào cản khiến người dân không mặn mà với việc thay đổi canh tác. Theo ông bài toán này cần giải quyết như thế nào?

Ông Lưu Vũ Trường Đạm: Đây cũng là vấn đề chúng tôi rất trăn trở. Giá chè tươi hiện chỉ 4.000 - 6.000 đồng/kg, quá thấp để người nông dân có thể toàn tâm toàn ý cho canh tác. Vì vậy, chúng tôi đang thực hiện hai giải pháp. Một là nâng cao giá trị bằng cách khuyến khích bà con hái tay, chọn lọc các phẩm cấp cao (một tôm hai lá) với giá thu mua cao gấp rưỡi thị trường để làm chè đặc sản. Dòng chè lục trà vị xuân của Mỹ Lâm đạt giải Vàng tại Bắc Kinh chính là minh chứng cho việc giá trị thương hiệu có thể đẩy giá bán lên hàng triệu đồng mỗi lạng.

Thứ hai là mô hình xen canh. Cây chè ưa ánh sáng tán xạ nên có thể trồng xen cây họ nhà đậu, có thể hỗ trợ cố định đạm cho đất và không cạnh tranh dinh dưỡng của cây chè; hay trồng xen cây hoa phong linh, hoa ban tạo cảnh quan hướng đến xây dựng du lịch trải nghiệm cho tương lai; cây muồng đen, cây sưa mang lại giá trị thu hoạch cao. Chúng tôi đang nghiên một số mô hình trồng xen canh cây mắc ca giá trị kinh tế bền vững, trồng xen canh cây dược liệu mang lại hiệu quả ngắn ngày như sâm bố chính.

Mekong ASEAN: Từ góc độ doanh nghiệp, ông có đề xuất, kiến nghị gì để Việt Nam có nhiều hơn các thương hiệu nông sản vươn tầm quốc tế?

Ông Lưu Vũ Trường Đạm: Đầu tư vào nông nghiệp để có lãi ngay không phải dễ, chưa kể phải thường xuyên đối mặt với biến đổi khí hậu, thời tiết, tính chất mùa vụ và biến động thị trường. Tuy nhiên với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng Việt Nam, tôi tin rằng đây vẫn là ngành sản xuất bền vững. Tôi mong rằng Chính phủ sẽ có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư nông nghiệp về vốn, thị trường, đặc biệt là trong ngành trà vốn có biên lợi nhuận rất thấp.

Ngoài ra, sự quan tâm của chính quyền địa phương cũng rất quan trọng. Tại sao Phú Thọ là “cái nôi” của cây chè vùng trung du nhưng chè Thái Nguyên lại nổi tiếng hơn? Nếu các địa phương có lợi thế về chè chủ động quy hoạch, thu hút đầu tư, phát triển thương hiệu vùng thì chúng ta sẽ có những vùng chè chất lượng cao, quy mô, đủ sức để cạnh tranh trên trường quốc tế.

Tôi tin rằng ngành chè Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của một cuộc cách mạng về chất. Chúng ta không thể mãi tự hào về sản lượng đứng thứ 4, thứ 5 thế giới nếu giá bán vẫn ở mức thấp nhất. Hướng đi bắt buộc phải là tinh chế. Như với Mỹ Lâm, chúng tôi đang nghiên cứu các sản phẩm chiết xuất từ trà, như trà đóng chai, matcha, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm... Và để đi theo hướng tinh chế, hiện đại hóa máy móc thiết bị là yêu cầu hàng đầu.

Trong quá trình mở rộng thị trường, doanh nghiệp chúng tôi cũng rất mong muốn nhận được sự đồng hành của các cơ quan báo chí, với vai trò là kênh "chuẩn hóa" thông tin, định hướng văn hóa tiêu dùng. Khi người tiêu dùng hiểu đúng và trân trọng giá trị của nông sản Việt, doanh nghiệp mới có điểm tựa để tái đầu tư và bà con nông dân mới có thể nâng cao kinh tế trên chính mảnh đất quê hương.

Mekong ASEAN: Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện!