Báo cáo "Các chuỗi giá trị toàn cầu và phát triển bao trùm" của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) cho thấy, khu vực châu Á - Thái Bình Dương hiện chiếm khoảng một phần ba thương mại chuỗi giá trị toàn cầu, trong đó các nền kinh tế đang phát triển đã tăng gấp đôi tỷ trọng từ 9% lên 18% trong giai đoạn 2000-2023.

Một số nền kinh tế, đặc biệt tại Đông Á và Đông Nam Á, đã hội nhập sâu vào các mạng lưới sản xuất khu vực và toàn cầu, nắm giữ những vị trí trung tâm cho phép họ thu được giá trị gia tăng đáng kể. Trong khi đó, nhiều nền kinh tế khác, bao gồm các quốc gia quy mô nhỏ hơn, thu nhập thấp hơn hoặc có vị trí địa lý xa xôi, tham gia ở mức độ hạn chế và phần lớn vẫn bị loại khỏi các mạng lưới này.

Chuyên gia Kinh tế trưởng của ADB, ông Albert Park, chia sẻ: "Tình trạng phân mảnh địa kinh tế gia tăng làm giảm cơ hội cho doanh nghiệp tận dụng các chuỗi giá trị toàn cầu, qua đó có nguy cơ kìm hãm quá trình công nghiệp hóa và tăng trưởng tại các nền kinh tế đang bị mắc kẹt ở các khâu giá trị thấp. Để thu hẹp khoảng cách, cần có sự hỗ trợ đối với các nền kinh tế kém phát triển hơn nhằm giúp họ tận dụng các công nghệ mới nổi, đồng thời tăng cường cơ sở hạ tầng, logistic và môi trường kinh doanh để nâng cao năng suất và khả năng cạnh tranh".

Dù khả năng chuyên môn hóa trong các công đoạn hẹp của quy trình sản xuất đã tạo điều kiện cho việc hội nhập nhanh vào thị trường toàn cầu, song lợi ích từ các chuỗi giá trị toàn cầu vẫn chưa được phân bổ đồng đều, chủ yếu tập trung vào những doanh nghiệp lớn có năng suất cao. Trong khi đó, các doanh nghiệp nhỏ và vừa phải đối mặt với nhiều rào cản do chi phí tuân thủ cao và năng lực hạn chế.

Căng thẳng địa chính trị, gián đoạn chuỗi cung ứng và những thay đổi công nghệ nhanh chóng đang tái định hình cách các nền kinh tế tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Báo cáo xác định 3 ưu tiên chính sách nhằm hỗ trợ hội nhập vào chuỗi giá trị toàn cầu:

Thứ nhất, khả năng chống chịu ngày càng trở thành một yếu tố quan trọng của năng lực cạnh tranh. Mức độ bất định và tính phân mảnh gia tăng đã làm nổi bật tầm quan trọng của sự đáng tin cậy, khả năng thích nghi và quản lý rủi ro. Tăng cường khả năng chống chịu đòi hỏi những cải thiện đồng bộ trong hạ tầng kết nối mạnh mẽ, năng lực ứng phó linh hoạt của doanh nghiệp trước bối cảnh thay đổi, và những khuôn khổ chính sách tạo điều kiện đa dạng hóa thị trường, đầu vào và đối tác.

Thứ hai, tính bền vững về môi trường ngày càng định hình các điều kiện tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Việc tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường và bền vững đang trở thành yêu cầu phổ biến trong các chuỗi giá trị toàn cầu. Tăng cường chính sách trong các lĩnh vực như tiêu chuẩn, chứng nhận và truy xuất nguồn gốc có thể giúp các doanh nghiệp áp dụng những công nghệ và quy trình sản xuất sạch hơn.

Thứ ba, tính bao trùm vẫn là mục tiêu trọng tâm trong mọi giai đoạn hội nhập. Để đạt được các kết quả bao trùm, cần có hành động phối hợp nhằm giảm chi phí thương mại thông qua đầu tư cho cơ sở hạ tầng, các chính sách thương mại mở và tạo thuận lợi thương mại; phát triển kỹ năng của người lao động và năng lực của doanh nghiệp; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận tài chính, các nền tảng số và cơ hội xuất khẩu.