Ngày 11/5, tại Hội thảo quốc tế "Điện hạt nhân quy mô nhỏ: Giải pháp chiến lược cho an ninh năng lượng Việt Nam" được tổ chức tại Hà Nội, các chuyên gia đánh giá việc đưa công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) vào định hướng phát triển có thể tham gia giải bài toán "nguồn nền" cho năng lượng. Tuy nhiên, hành trình hiện thực hóa mục tiêu này đòi hỏi Việt Nam phải giải quyết triệt để các rủi ro về đội vốn, chuỗi cung ứng và đặt văn hóa về an toàn lên hàng đầu.

Đứng trước cam kết phát thải ròng bằng "0" và nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng nhiên liệu hóa thạch, vấn đề an ninh năng lượng với nguồn cung ổn định, không phụ thuộc vào thời tiết như năng lượng tái tạo đang trở thành yếu tố quan trọng. Khi đó công nghệ SMR được xem xét như một giải pháp tiềm năng, bù đắp cho sự biến thiên thất thường của điện gió hay điện mặt trời.

Khác với các nhà máy điện hạt nhân truyền thống có quy mô lớn, công nghệ SMR mang lại sự linh hoạt nhờ tổng mức đầu tư thấp hơn và thời gian xây dựng nhanh. Các cấu kiện của công nghệ này được sản xuất hàng loạt tại nhà máy và mang đến lắp ráp tại hiện trường, giúp kiểm soát tiến độ và phù hợp với nhiều địa hình phức tạp.

Tại hội thảo do Tạp chí Kinh tế Việt Nam phối hợp cùng Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam (VINATOM) tổ chức, ông Dmitry Aleksandrovich Raspopin, Trưởng đại diện Tập đoàn Rosatom (Nga) tại Việt Nam đã đưa ra những dữ kiện nhằm chứng minh tính ứng dụng thực tiễn của công nghệ SMR, vượt ra khỏi ranh giới lý thuyết. Ông cho biết, tại Nga, tổ máy điện hạt nhân nổi Akademik Lomonosov là một minh chứng, dự kiến đáp ứng 84% nhu cầu điện năng cho một thị trấn cảng năm ở vùng Bắc Cực của Nga từ năm 2026.

"Công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ hiện nay không chỉ dừng lại ở việc phát điện đơn thuần, mà còn phục vụ sưởi ấm, làm mát tập trung, hoặc cung cấp năng lượng độc lập cho các trung tâm lưu trữ dữ liệu. Thiết kế nhỏ gọn giúp công nghệ này đặc biệt phù hợp với các lưới điện quy mô nhỏ và các khu vực vùng sâu vùng xa có điều kiện hậu cần khó khăn," ông Raspopin cho biết.

Rủi ro đội vốn và bài toán an toàn hạt nhân

Tuy nhiên, dù sở hữu tiềm năng lớn, việc đưa SMR vào vận hành thương mại quy mô rộng vẫn đi kèm những rủi ro lớn về kinh tế. Nếu tiếp cận không khéo léo, các dự án điện hạt nhân hoàn toàn có thể trở thành gánh nặng tỷ USD cho nền kinh tế.

Mang đến góc nhìn thực tiễn từ thị trường Bắc Mỹ, TS Trần Thu Quỳnh, Tham tán Thương mại, Trưởng Thương vụ Việt Nam tại Canada đã chỉ ra những điểm nghẽn lớn: "Thực tế tại một dự án SMR ở Ontario cho thấy tình trạng chậm tiến độ và đội vốn đáng kể. Ban đầu, mỗi lò phản ứng được kỳ vọng chỉ tiêu tốn khoảng một tỷ USD, nhưng đến nay chi phí thực tế đã tăng lên khoảng 7 lần. Một trong những quan ngại lớn nhất là giá thành điện thực tế từ SMR hiện nay chưa chênh lệch nhiều so với các lò phản ứng quy mô lớn truyền thống".

Để tháo gỡ rào cản này, TS Quỳnh khuyến nghị Việt Nam không nên tiếp cận điện hạt nhân với tâm thế của một "người mua hàng" thuần túy. Ngay từ giai đoạn đàm phán chính sách ban đầu, các cơ quan quản lý cần thiết lập cơ chế hợp tác công nghệ sâu rộng với các đối tác sở hữu hệ sinh thái hạt nhân toàn diện như Canada nhằm từng bước chuyển giao kỹ thuật và xây dựng chuỗi cung ứng phụ trợ tại chỗ.

Trong khi đó, vượt lên trên các rào cản tài chính, một yếu tố mang tính sống còn đối với mọi chương trình liên quan đến năng lượng hạt nhân chính là cơ chế quản trị rủi ro. Theo các chuyên gia, việc nóng vội triển khai khi chưa đủ nền tảng hành pháp và nhân lực sẽ có những hệ lụy khôn lường.

Chỉ rõ những nền tảng bắt buộc phải làm từ đầu nếu muốn ứng dụng SMR, TS Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam (VINATOM) cho biết: "Các số liệu địa chất, địa vật lý tại khu vực dự kiến xây dựng của chúng ta đã có từ hơn 5 năm trước và hiện đã quá thời hạn sử dụng cho đánh giá an toàn hạt nhân. Đó là lý do bắt buộc phải làm lại nghiên cứu, cập nhật toàn bộ báo cáo địa điểm. Đồng thời, chúng ta phải tập trung nhân lực theo chỉ đạo thống nhất của Chính phủ, tuyệt đối không nên phân tán dàn trải".

Đặc biệt, TS Trần Chí Thành cho rằng nguyên tắc "bất di bất dịch" của ngành công nghiệp đặc thù này là dù các lò SMR thế hệ mới được trang bị cơ chế "an toàn thụ động" hiện đại đến đâu, việc con người vận hành và kiểm soát rủi ro vẫn là yếu tố quyết định. "Phải đảm bảo những người làm hạt nhân thực sự hiểu và cảm nhận được văn hóa an toàn từ trong tim. An toàn là số một, tuyệt đối không có ngoại lệ," TS Thành nhấn mạnh.