Từ chỉ Vũ Hồng Lượng tọa lạc tại thôn Phù Ủng, xã Phạm Ngũ Lão, tỉnh Hưng Yên. Ảnh: Mekong ASEAN.

Theo các nguồn tài liệu của Ban Quản lý di tích (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên) và UBND xã Phạm Ngũ Lão, làng Phù Ủng (ngày nay là thôn Phù Ủng) là một trong những địa phương có truyền thống văn hóa và khoa bảng, nơi đây còn lưu giữ được nhiều di tích liên quan đến truyền thống Nho học, ghi danh những nhà khoa bảng của địa phương như Văn từ, Khuê văn, Từ chỉ Vũ Hồng Lượng…

Nằm cách chùa Cảm Ân và đền thờ Công chúa Tĩnh Huệ khoảng 100m về phía đông bắc (Công chúa Tĩnh Huệ là con gái danh tướng Phạm Ngũ Lão), hiện Từ chỉ Vũ Hồng Lượng còn lưu giữ được khá nguyên vẹn các hạng mục, công trình điêu khắc đá.

Trong đó có hai bia đá với tiêu đề “Vũ Tướng từ chỉ bi” (Bia Từ chỉ Vũ tướng công) và “Vũ Tướng công thực lục bi” (Bia ghi lại hành trạng Vũ tướng công) có cùng niên đại Vĩnh Thọ 3 (1660).

Quang cảnh bên trong Từ chỉ. Ảnh: Mekong ASEAN.

Qua nội dung của bia đá, đã thể hiện thông tin khái quát về thân thế, sự nghiệp của Vũ Tướng công. Ông họ Vũ, tên Vinh Tiến, sinh năm Canh Thân (1620), thuở nhỏ đã gắng sức, chăm chỉ học hành. Đến năm Kỷ Mão (1639) khi mới 20 tuổi đỗ liền giải Hương. Năm Canh Thìn (1640), khi mới 21 tuổi ông đăng Tướng tướng khoa (đỗ tiến sĩ). Một lần đi thi đã thành danh, cha mẹ vẫn còn khỏe mạnh. Ngay trong năm Canh Thìn đã được bổ chức Hàn Lâm.

Vào năm Ất Dậu (1645), ông có công giúp trị yên bên trong nên được tăng lên tước Nam. Đến năm Tân Mão (1651), triều đình luận công tích chính trị, được thăng lên chức Binh khoa Cấp sự trung. Năm Bính Thân (1656) đôn đốc quân vụ, liệu địch chế thắng có công nên được thăng làm Hộ khoa Đô cấp sự trung, được ban tước Tử.

Lối vào các ngôi mộ trong Từ chỉ. Ảnh: Mekong ASEAN.

Các ngôi mộ bên trong Từ chỉ. Ảnh: Mekong ASEAN.

Năm Đinh Dậu (1657) có công vạch định sách lược, trị an xã tắc, ông được cất nhắc lên chức Binh bộ Hữu thị lang. Năm Giáp Thìn (1664) giữ chức Bồi tụng tọa đường, lại được thăng chức Phó đô Ngự sử trong Ngự sử đài. Đến năm Ất Tỵ (1665) lại kiêm nhận chức Thái bộc Tự khanh.

Năm Mậu Thân (1668) Vũ Tướng công nhậm chức Đốc trấn các xứ Thái Nguyên, Lạng Sơn, quản quan binh hơn 15.200 quân, trấn giữ biên thùy, chỉ huy phiên tướng, hàng phục chống đối, vỗ yên dân chúng, được địa phương tuyên dương đức giáo.

Tượng các linh vật bằng đá đặt bên phải phía trước các ngôi mộ. Ảnh: Mekong ASEAN.

Tượng các linh vật bằng đá đặt bên trái phía trước sập thờ. Ảnh: Mekong ASEAN.

Năm Kỷ Dậu (1669) ông tại chức Bất lộc (tức mất khi còn đương chức), được truy tặng Binh bộ Hữu Thị lang, tước Lệ Hải bá, xét khảo theo lệ trợ cấp tiền tuất rất hậu, sai quan dụ tế, mộ táng tại xứ Đường Thi/Thơ thôn Trung, xã Hòe Lâm tại huyện nhà.

Ngoài những dòng ghi chép về cuộc đời làm quan của Vũ Tướng công, văn bia còn đề cập đến vợ con và người thân trong gia đình ông. Mặt sau của bia ghi chép về số ruộng đất thuộc quyền sở hữu và mục đích sử dụng của chúng.

Bia đá “Vũ Tướng từ chỉ bi” (Bia Từ chỉ Vũ tướng công). Ảnh: Mekong ASEAN.

Bia đá “Vũ Tướng công thực lục bi” (Bia ghi lại hành trạng Vũ tướng công). Ảnh: Mekong ASEAN.

Từ chỉ Vũ Hồng Lượng được khởi dựng năm Canh Tý, dưới triều Lê Thần Tông, niên hiệu Vĩnh Thọ 3 (1660). Các hạng mục công trình tại Từ chỉ Vũ Hồng Lượng được bố trí đăng đối hài hoà.

Đầu tiên là nghi môn làm dạng cột trụ biểu, trên đắp nổi câu đối: Tiền giang hậu dĩ tả phật thạch trì từ chỉ văn bi thanh danh chi địa/ Hậu Lê Hồng Lượng Vũ tướng công hương giáo huấn tử tôn sĩ canh vi bản (dịch là: Trước là sông phía sau bên trái ao nhỏ thờ phật là văn bia của từ chỉ ghi nhớ tên tuổi của ông/ Tướng quân Vũ Hồng Lượng thời Hậu Lê giáo huấn con cháu trong làng phải lấy việc học hành, cấy cày làm gốc).

Qua nghi môn là hồ nước được ghép kín bằng các phiến đá xanh, ở đây có nhiều con giống được tạo tác khá tinh xảo. Theo lối đi chính dẫn vào thạch sàng được lát đá xanh có kích thước rộng khoảng 1,2m. Phía trên có đặt 2 pho tượng nghê đá nhằm canh giữ sự yên bình cho lăng mộ. Phía trước lăng mộ là hai bia đá lớn được tạo tác tinh xảo với dáng “long đình”.

Cây hương bên trong khuôn viên Từ chỉ, phía trước các sập thờ. Ảnh: Mekong ASEAN.

Nét độc đáo trên những tấm bia đá ở đây phải kể đến đó là 4 cột bia ở phía 4 góc bia. Thường thì đó là những cặp đường diềm thân bia nhưng ở đây những đường diềm thân bia đã được bàn tay khéo léo của những người thợ điêu khắc xưa thổi hồn thành 4 long trụ (cột rồng). Mỗi cột là một con rồng ẩn hiện uốn khúc quanh thân cột.

Bia có tiêu đề “Vũ Tướng công từ chỉ bi” gồm 4 mặt khắc chữ Hán, mặt chính có tiêu đề “Vũ Tướng công từ chỉ bi” (Bia ghi chép về dòng họ của Vũ Tướng công) ba mặt còn lại có tiêu đề “Từ chỉ bi”. Trán bia điểm xuyết hoa dây, chân bia chạm khắc hoa sen cách điệu.

Tại các cột trụ của bia chạm khắc nhiều câu đối với nội dung ca ngợi công lao của Vũ Tướng công: Phong nguyệt tứ thời thường tự tại/ Trần ai bán điểm bất tương xâm (Trăng gió bốn mùa thường tự tại/ Bụi trần nửa điểm chẳng vương mang); Phúc tải hồn nhiên cao hậu ký/ Ngưỡng đảm tố liễu hiếu trung tâm (Phúc lành điềm nhiên khí thanh cao/ Can đảm bền vững lòng trung hiếu);

Lũy thế đức công sơn nhạc trùng/ Ức niên hương hỏa nhật tinh huy (Công đức lẫy lừng tựa non cao/ Vạn năm hương hỏa (sáng) cùng sao trời); Khả tu vật giản mao hoàng thủy/ Bất viện cơ toàn thạch thái sơn (Luôn tự sửa để mình tránh xa vào dòng đục/ Giữ tâm trí kiên định giống như núi thái sơn chẳng rời).

Từ hướng bên trong Từ chỉ nhìn ra cổng di tích. Ảnh: Mekong ASEAN.

Bia đá có tiêu đề “Vũ Tướng công thực lục bi” (Bia ghi chép về thân thế, sự nghiệp của Vũ Tướng công) gồm 4 mặt: Mặt chính có tiêu đề “Vũ Tướng công thực lục bi”, mặt sau có tiêu đề “Thực lục bi” (Bia Thực lục). Hai mặt bên có tiêu đề “Miễn tử tôn hành thiện thi” (Thơ khuyên con cháu làm việc thiện) và “Miễn tử tôn cần học thi” (Thơ khuyên con cháu chăm học hành). Chiều cao lòng bia 152cm, chiều rộng thân bia 103cm, nắp bia 4 mái.

Về mặt mỹ thuật thì tấm bia trên thực sự là một tác phẩm điêu khắc có giá trị. Mặt chính bia có tiêu đề “Vũ Tướng công thực lục bi”, trán bia chạm khắc "lưỡng long chầu nguyệt". Mặt sau bia có tiêu đề “Thực lục bi”, trán bia chạm khắc “lưỡng phượng triều dương” cũng có khi gọi là “lưỡng phượng chầu mặt trời”. Họa tiết mặt trời ở trán bia lớn, bao quanh mặt trời điểm mây.

Diềm bia trang trí cúc dây, chân bia chạm khắc hoa sen cách điệu. Tiêu đề chính được ghi ở mặt trước trán bia, lòng bia chạm khắc chữ Hán với phong cách chân thư, nét khắc rõ ràng, dễ đọc… Tại các cột trụ chạm khắc một số câu đối ca ngợi công đức của Vũ Tướng công.

Mặt sau của bia được chạm khắc tinh xảo những đề tài dân gian: Trán bia chạm khắc “lưỡng phụng chầu nguyệt”, diềm bia trang trí chim trĩ và hoa dây cách điệu.

Một công trình cạnh cổng Từ chỉ. Ảnh: Mekong ASEAN.

Và ở cả mặt trước và mặt sau của tấm bia có 2 bên đề hai đôi câu đối: Nguyên phái thằng thằng gia tự tích/ Trâm anh diệp diệp thế khoa danh (Phái chính đời đời nối tiếp nhau/ Trâm anh rực rỡ vốn dòng khoa danh); Huân nghiệp Nam Sơn thanh vạn nhận/ Dương ân Đông Hải bích thiên tầm (Nghiệp sáng giống như núi Nam Sơn xanh mãi muôn đời/ Ân sâu giống như biển Đông ngọc quý ngàn lần khó tìm).

Còn bên mặt trái bia chạm khắc "lưỡng phụng chầu mặt trời", diềm bia trang trí cúc dây cách điệu, hai bên có đôi câu đối: Truyền gia chí bảo thi thư quyển/ Mộc quốc thâm ân vũ lộ cao (Truyền đời quý nhất là sách vở/ Báo ân sâu của nước bằng ý chí thanh cao).

Mặt phải bia chạm cúc dây, chân bia chạm khắc hoa sen cách điệu hai bên có đôi câu đối: Tích đức chiếu chiếu Tư Mã huấn/ Giáng tường bỉnh bỉnh Thượng Thư vân (Đức tụ mãi mãi theo lời dạy của Tư Mã Thiên Điềm lành rực rỡ giống như (lời trong sách) Thượng Thư).

Tại lòng bia có bài thơ với tiêu đề: “Miễn tử tôn hành thiện thi” (Bài thơ khuyên nhủ con cháu làm điều thiện), chân bia chạm khắc lân cách điệu.

Bên cạnh Từ chỉ Vũ Hồng Lượng là một hồ nước trong xanh. Ảnh: Mekong ASEAN.

Ngoài ra, bên trong Từ chỉ Vũ Hồng Lương còn có Thạch sàng với chất liệu hoàn toàn bằng đá xanh, diện tích khoảng 20m2. Thạch sàng được chạm khắc tinh xảo nhiều đề tài dân gian quen thuộc như chim trĩ, lân cuốn thư, lân vờn mây, phượng, cá chép với dáng đố ngư… và hoa dây cách điệu.

Từ chỉ Vũ Hồng Lượng đến nay được bảo quản, gìn giữ khá nguyên vẹn với những nét chạm khắc tinh xảo, rõ nét, với dáng vẻ uyển chuyển và mềm mại.

Công trình nằm trong quần thể di tích Phù Ủng, Từ chỉ Vũ Hồng Lượng là một trong những minh chứng cho vùng đất giàu truyền thống văn hiến và khoa bảng - vùng đất ngày nay mang tên danh tướng Phạm Ngũ Lão - một danh tướng kiệt xuất thời Trần.