Tượng lưỡng quốc trạng nguyên Tống Trân bên trong hậu cung ngôi đền. Ảnh: Mekong ASEAN.

Đền thờ lưỡng quốc Trạng nguyên Tống Trân tọa lạc tại xã Tống Trân, tỉnh Hưng Yên đã được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, là chốn tôn nghiêm thờ phụng danh nhân. Nơi đây còn là biểu tượng của tinh thần hiếu học, lòng yêu nước, đạo hiếu sâu nặng và nghĩa tình thủy chung của người Việt.

Đại diện lãnh đạo sở ngành của tỉnh Hưng Yên, lãnh đạo xã Tống Trân và các đại biểu dự khai mạc lễ hội. Ảnh: Mekong ASEAN.

Ông Nguyễn Minh Tiến, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Tống Trân, Trưởng Ban tổ chức lễ hội cho biết, theo huyền sử và tương truyền, vào thời vua Lý Nam Đế ở xã An Đô, tổng Võng Phan, huyện Phù Dung, nay là thôn An Cầu, xã Tống Trân, tỉnh Hưng Yên có một người họ Tống tên gọi Thiệu Công thuộc dòng dõi thi thư, trong gia đình hiếu lễ, ngoài xã hội khoan hòa.

Tống Thiệu Công lấy vợ là bà Đào Thị Cuông thuộc xã Phù Oanh, tổng Kim Phương, gia đình gia phong bề thế hai vợ chồng sống rất nhân từ, thuận hòa, tu nhân tích đức làm nhiều việc thiện, nhưng hiềm một nỗi hiếm muộn tử tôn.

Mãi đến tuổi lục tuần hai người mới có con. Khi đó, bà Đào Thị Cuông mang thai đến giờ Dần, ngày rằm, tháng tư năm Bính Ngọ (526) mới sinh hạ được một quý tử mặt mũi khôi ngô, tuấn tú, đặc biệt suốt 3 ngày đêm trong nhà luôn tỏa ánh hào quang, hai ông bà rất vui mừng bèn đặt tên cho con là Tống Trân.

Ông Nguyễn Minh Tiến, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Tống Trân, Trưởng Ban tổ chức lễ hội đọc diễn văn khai mạc lễ hội. Ảnh: Mekong ASEAN.

Người dân và du khách dự khai mạc lễ hội. Ảnh: Mekong ASEAN.

Khi Tống Trân lên 3 tuổi, ông Tống Thiệu Công lâm bệnh trọng qua đời, từ đây gia cảnh ngày càng sa sút, khó khăn. Vì cuộc sống mưu sinh, Tống Trân đã cùng mẫu thân đi khắp thiên hạ cầu thực.

Một hôm Tống Trân lang thang hành khất vào ăn xin ở một gia đình phú ông giàu có, nổi tiếng một vùng nhưng rất keo kiệt và gian ác, khi thấy mẹ con Tống Trân họ liền đuổi đi và không ngớt lời chửi mắng.

Phú ông có người con gái tên gọi Cúc Hoa, là một người nhân ái, tấm lòng bao dung, nàng đã lén lút đem cơm, gạo cho mẹ con chàng nhưng bị phú ông bắt gặp. Trong cơn tức giận phú ông liền từ con và đuổi nàng đi. Từ đây, mẹ con Tống Trân đã đưa Cúc Hoa đi cùng, ngày qua ngày nàng tần tảo nuôi mẹ và nuôi chàng ăn học.

Ông Doãn Quốc Hoàn, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Tống Trân đánh trống khai hội. Ảnh: Mekong ASEAN.

Tống Trân với tư chất thông minh, hiếu học ngày đêm đèn sách, dùi mài kinh sử chờ đến kỳ thi. Đến khoảng năm 544 - 548, dưới thời vua Lý Nam Đế nhà Tiền Lý mở khoa thi chọn nhân tài, Tống Trân vào kinh ứng thi, cả 3 kỳ thi đều đỗ thủ khoa. Trạng Nguyên Tống Trân được vua ban khen rằng “Quốc sĩ vô song, tướng tài quả nhị”, nghĩa là "Kẻ sĩ cả nước chỉ có một, tướng tài không có người thứ hai".

Sau đó, vua ban cho cờ biển, một ngàn vuông gấm và mười đĩnh vàng cho về quê nhà bái yết tổ tông, thăm hai bên nội, ngoại và khao vọng dân làng, sau đó Tống Trân hỏi cưới Cúc Hoa làm vợ.

Tống Trân dựng nhà ở làng Phù Oanh (quê ngoại) cho mẹ và vợ ở rồi trở lại kinh thành giúp vua trông coi việc nước. Song với tài thao lược, kinh bang tế thế, ông được vua cử đi sứ phương Bắc.

Các đại biểu dâng hương tại đền Tống Trân. Ảnh: Mekong ASEAN.

Người dân và du khách dâng hương. Ảnh: Mekong ASEAN.

Sang sứ phương Bắc, Tống Trân với vai trò là sứ thần nước Việt, ông không những giúp gìn giữ được mối giao hào hai nước, mà còn thể hiện một con người thao lược trên thông thiên văn, dưới tường địa lý…được nhiều người nể phục.

Cũng theo huyền sử và tương truyền, nhiều lần vua phương Bắc thử tài Tống Trân và quan trạng đều ứng đối trôi chảy, xử thế mưu trí được khen là nhân tài thứ nhất trong 18 nước chư hầu và phong làm “Lưỡng quốc Trạng Nguyên”.

Trong thời gian Tống Trân đi sứ, nàng Cúc Hoa ở nhà vẫn một lòng hiếu thuận và chăm sóc mẹ chồng chu đáo. Nàng vẫn ngày đêm mong ngóng tin chồng, giữ trọn tình thủy chung son sắc, chờ ngày ông về để gia đình được đoàn tụ.

Biểu diễn văn nghệ tại buổi khai mạc lễ hội. Ảnh: Mekong ASEAN.

Trình diễn diễn viết thư pháp. Ảnh: Mekong ASEAN.

Sau khi hoàn thành công việc đi sứ, Tống Trân trở về tiếp tục giúp vua trông coi việc nước và làm quan đến chức “Phụ chính Đại thần”. Đến năm 60 tuổi ông dâng biểu cáo xin vua cho về quê nhà nghỉ ngơi mở lớp dạy học cho dân nghèo và làm thuốc chữa bệnh cứu người. 5 năm sau, ông mất tại quê nhà vào năm 591.

Do có nhiều công lao giúp nước, ông được các triều đại phong là “Thượng đẳng tối linh phụ quốc, Tống Trân Đại vương” và được truy phong làm “Thượng đẳng phúc thần”; quê ông được cấp ruộng và cho lập đền thờ để nhân dân thờ cúng.

Các nhạc công địa phương biểu diễn âm nhạc tại buổi khai mạc lễ hội. Ảnh: Mekong ASEAN.

Thi kéo co sau phần khai mạc lễ hội. Ảnh: Mekong ASEAN.

Hàng năm, vào trung tuần tháng tư âm lịch, lễ hội truyền thống đền Tống Trân được tổ chức trang trọng, trở thành nét đẹp văn hóa đặc sắc của quê hương Hưng Yên. Đây là dịp để nhân dân và du khách thập phương thành kính tri ân công đức trạng nguyên Tống Trân, đồng thời gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc.

Dòng người nô nức về trẩy hội. Ảnh: Mekong ASEAN.

Năm 2021, lễ hội đền Tống Trân được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định tầm vóc và giá trị trường tồn của di sản. Ngày nay, đền Tống Trân không chỉ là điểm đến tâm linh linh thiêng mà còn là biểu tượng giáo dục sâu sắc về truyền thống hiếu học, vượt khó thành tài và khát vọng cống hiến.

Đặc biệt, vào dịp Tết Nguyên đán, mùa thi cử hay các ngày lễ trọng, học sinh, sinh viên cùng các bậc phụ huynh và du khách lại nô nức tìm về dâng hương, cầu mong học hành thi cử đỗ đạt…