Trong suy nghĩ của nhiều người, hình ảnh đồng bào miền núi luôn gắn với sắc màu thổ cẩm. Từ những nếp nhà trên triền núi đến các phiên chợ ngày Tết, thổ cẩm đã trở thành một phần ký ức bền bỉ của nhiều thế hệ. Những hoa văn được dệt bằng tay mang theo câu chuyện của núi rừng, của mùa màng, của phong tục đã lặng lẽ hiện diện trong đời sống đồng bào qua từng lễ hội.

Hình ảnh những người phụ nữ dân tộc Mông, Dao, Giáy,... ngồi bên khung cửi, tỉ mỉ đan thêu, từng bước vào thơ ca, âm nhạc và cả những bức ảnh nổi tiếng. Những chiếc ví, chiếc khăn, tấm vải, có món chỉ vài nghìn đồng, có món đáng giá cả vài triệu từ lâu đã trở nên quen thuộc với du khách trong và ngoài nước. Nhưng phía sau những món đồ tưởng như giản dị ấy, cuộc sống của họ vẫn xoay quanh nương rẫy. Công việc dệt thổ cẩm, với nhiều người, chỉ là “nghề tay trái” để gom góp thêm chút thu nhập sau những mùa mưa nắng.

Thế nhưng, ở một thôn nhỏ của xã vùng cao Lào Cai, có một người phụ nữ đã nhìn nghề thêu không như một thói quen gìn giữ ký ức, mà như một con đường mới. Từ đôi bàn tay quen sợi chỉ và từ chính những hoa văn của tổ tiên, chị Sùng Thị Lan (36 tuổi, người Mông) - Giám đốc hợp tác xã Mường Hoa (HTX) đã âm thầm biến nghề đan, thêu thổ cẩm thành sinh kế bền vững và từ đó mở ra cơ hội đổi thay cho cả thôn bản.

Ghé thăm thôn Tả Van Dáy 2 (xã Tả Van, Sa Pa), chúng tôi tìm đến Hợp tác xã Mường Hoa, nơi những câu chuyện về chuyển đổi số bắt đầu nhen lên ở vùng cao Tây Bắc. Trong bối cảnh cả nước thúc đẩy số hóa, giữa những bản làng vẫn còn hạn chế hạ tầng internet, lại xuất hiện những hành trình đổi đời từ chính chiếc điện thoại trong tay.

Vào thời điểm trước đây thu nhập của người dân xã Tả Van đến từ khách trekking (đi bộ đường dài) trên tuyến Sa Pa - Tả Van. “Thời điểm đó, chúng tôi không biết gì về bán hàng online, phụ nữ trong bản sống nhờ việc ai thuê gì làm đó, có người giỏi về ngôn ngữ thì chọn việc dẫn đoàn, tour du lịch nước ngoài, thu nhập cũng tăng trưởng đáng kể. Còn những người khác vẫn gắn với nương rẫy hoặc đan thêu vài món thổ cẩm bán cho du khách ghé thăm. Internet khi ấy còn rất hạn chế, nên Facebook hay Zalo chỉ dùng để đăng vài dòng tâm trạng, chia sẻ cuộc sống,” chị Lan nhớ lại trong cuộc trò chuyện với Mekong ASEAN.

Năm 2018, nhận thấy nghề thổ cẩm có thể trở thành nguồn thu ổn định nếu được tổ chức bài bản, chị Lan cùng 8 phụ nữ khác quyết định thành lập HTX Mường Hoa. Từ đó, những sản phẩm nhỏ bé từng chỉ bán bên vệ đường hay trước cửa nhà bắt đầu có chỗ đứng hơn, nhờ sự đồng đều về mẫu mã, chất lượng và câu chuyện văn hóa được kể lại qua từng họa tiết.

Trong giai đoạn 2018 - 2019, khi du lịch Sa Pa tăng trưởng mạnh, thu nhập của người dân Tả Van cũng cải thiện đáng kể. Đây là thời kỳ thổ cẩm Mường Hoa được nhiều du khách quốc tế biết đến và mô hình HTX bước đầu chứng minh hiệu quả.

Nhưng rồi đại dịch Covid-19 ập đến. Lượt khách biến mất chỉ sau vài tuần. Cửa hàng phải đóng cửa, nguồn thu của HTX gần như không còn. Nhiều thành viên lại quay về nương rẫy vì không còn đầu ra cho sản phẩm.

Thế nhưng, ngay trong khó khăn ấy, chị Lan vẫn không rời bỏ tình yêu với thổ cẩm. Chị nhận ra rằng nếu chỉ phụ thuộc vào du khách tới thăm bản, nghề truyền thống sẽ mãi bấp bênh. Đây là lúc chị quyết tâm bước sang một hướng đi khác, đó là chuyển đổi số, bắt đầu từ chính chiếc điện thoại mà trước kia chị chỉ dùng để liên lạc.

Đúng thời điểm đầy thử thách ấy, các chương trình hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp bắt đầu tiếp cận đến Tả Van như Hội Liên hiệp Phụ nữ các cấp triển khai Đề án 939 hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp (2017–2025), cùng với Dự án GREAT do Chính phủ Australia tài trợ tại Lào Cai và Sơn La từ năm 2017 với tổng nguồn vốn 300 tỷ đồng thông qua 70 tiểu dự án.

Nhận thấy đây là cơ hội mở lối cho nghề truyền thống, chị Lan đăng ký ý tưởng sản xuất thổ cẩm từ sáp ong của HTX với ban tổ chức Đề án 939. “Lúc đó, tôi đã rất vui mừng khi ý tưởng của mình được tỉnh Lào Cai lựa chọn là ý tưởng xuất sắc nhất toàn tỉnh và gửi hồ sơ về Trung ương để tham gia vòng sơ khảo,” chị Lan phấn khởi chia sẻ.

Nhờ các chương trình này, chị Lan được kết nối với doanh nghiệp KisStartup và tham gia những khóa học về chuyển đổi số: cách bán hàng trên Facebook, tạo fanpage, xây dựng nội dung, quản lý dữ liệu khách hàng. Từ chiếc điện thoại vốn chỉ dùng để nhắn tin, chị bước vào một thế giới mới, nơi thổ cẩm có thể tìm thấy khách hàng ở bất cứ đâu.

Và chính chị Lan đã mang câu chuyện ấy bước vào thời đại số, để người ở xa nghìn cây số cũng có thể nhìn, chạm và cảm nhận văn hóa của Tả Van.

Hiệu quả của HTX Mường Hoa đã mang đến một công việc thu nhập ổn định cho nhiều người phụ nữ dân tộc Mông, Giáy trong thôn. Từ những buổi học trực tuyến đầu tiên, chị Lan đã truyền lại cho các thành viên HTX cách bán hàng trên Facebook, cách trò chuyện với khách, cách chụp một tấm ảnh sản phẩm sao cho đủ sáng và đủ kể câu chuyện của nó. Những người phụ nữ cả đời chỉ quen với nương rẫy bắt đầu làm quen với những khái niệm như "fanpage", "tương tác", "đơn hàng". Điều mà vài năm trước họ chưa từng hình dung, giờ lại trở thành một phần công việc mỗi ngày.

Nhờ ứng dụng chuyển đổi số, sản phẩm của HTX Mường Hoa không còn phụ thuộc vào khách du lịch ghé bản mà có thể đến tay người mua ở Hà Nội, TP HCM hay nước ngoài. Những đơn hàng đầu tiên được chốt qua mạng mang lại niềm vui xen lẫn hồi hộp, bởi với họ, đó là dấu hiệu cho thấy thổ cẩm vùng cao đã thật sự bước ra khỏi lũy tre làng.

Trong số những người thay đổi mạnh mẽ nhất nhờ chuyển đổi số có chị Lột Thị Mị – một trong những thợ chính của HTX. Thành thạo tiếng Kinh và nhanh nhạy tiếp thu cái mới, chị Mị được chị Lan hướng dẫn cách đăng bài, trả lời khách và theo dõi đơn hàng. Càng làm, chị càng hiểu rằng công nghệ không phải thứ quá xa xôi, miễn là có người đồng hành chỉ dẫn.

Chị Mị nhớ lại một kỷ niệm đặc biệt cũng là cột mốc đánh dấu sự trưởng thành của HTX trong hành trình lên môi trường số: “Lần đầu tiên tụi mình nhận liều một đơn hàng 300 chiếc túi trong vòng 10 ngày. Sau khi hoàn tất thủ tục hợp đồng, thời gian thực sự để may chỉ còn đúng 7 ngày. Những ngày đó, cả nhóm chạy hết công suất: chọn vải, chuẩn bị hoa văn, đặt cúc,… thứ gì cũng thiếu. Còn duy nhất một ngày nữa phải bàn giao mà tụi mình vẫn đang cố hoàn thiện nốt. Nhưng tụi mình tự nhủ, kiểu gì cũng phải trả hàng đúng hẹn. Mọi người tăng ca làm ngày làm đêm mà năng lượng vẫn tràn trề. Vừa làm vừa hát, vừa đùa, không khí vui lắm. Tôi thấy tự hào và hạnh phúc vì lúc nào bên cạnh cũng có các bạn đồng hành,” chị Mị kể.

Sau đơn hàng đó, HTX như được tiếp thêm sức mạnh. Chị Mị cho biết, không chỉ là việc hoàn thành sản phẩm đúng hẹn, mà là cảm giác tự tin khi thấy thành quả của chính mình đến tay khách hàng khắp nơi.

“Giờ mà ai đặt tiếp vài trăm hay cả nghìn cái, chúng tôi cũng nhận hết. Vì chúng tôi quen tay, tự tin hơn rồi,” chị Mị cười, nói.

Mỗi bình luận, mỗi đơn hàng online đều khiến họ cảm nhận rõ rệt rằng nghề truyền thống giờ đây đã bắt đầu sống trong môi trường số.

Hành trình của HTX Mường Hoa vẫn đang tiếp tục, không chỉ dừng lại ở việc duy trì nghề truyền thống mà còn mở ra những hướng đi mới cho cộng đồng. Nhờ những nỗ lực chuyển đổi số, nghề thêu giờ đây không chỉ là công việc tay trái hay niềm vui nho nhỏ mà đã trở thành nguồn thu nhập ổn định, đồng thời là cầu nối để văn hóa thổ cẩm vươn ra thị trường hiện đại, đến với khách hàng khắp nơi.

Niềm tự hào và khát vọng ấy giờ đã được truyền lại cho thế hệ trẻ. Con gái của chị Lan, từ việc học từng nét sáp ong, từng hoa văn thêu, đến việc tự xây dựng thương hiệu riêng, đang nối tiếp hành trình của mẹ, vừa giữ gìn giá trị truyền thống vừa học cách đưa sản phẩm ra thế giới hiện đại.

Những bàn tay nhỏ ấy, cùng với những nỗ lực của cả cộng đồng, hứa hẹn một tương lai nơi nghề thêu không chỉ sống mà còn phát triển bền vững, tạo dựng sinh kế, kết nối văn hóa và mở ra cơ hội cho những câu chuyện đổi đời tiếp theo ở vùng cao Tây Bắc.