Đại biểu Lê Hữu Trí, Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa. Ảnh: Media Quốc hội.

Chiều 5/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu thảo luận tại hội trường về dự án Luật Ngân sách Nhà nước (hợp nhất).

Đồng tình với việc hợp nhất Luật Ngân sách Nhà nước và Luật Đầu tư công, nhiều ý kiến đề nghị xây dựng một quy trình quản lý thống nhất, gắn quyết định chi với khả năng cân đối nguồn lực, hiệu quả sử dụng và trách nhiệm giải trình.

Bảo đảm nguồn lực trước khi quyết định đầu tư

Theo đại biểu Lê Hữu Trí, Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa, giá trị của việc hợp nhất pháp luật cần thể hiện ở sự thống nhất về tư duy quản trị, quy trình quản lý và trách nhiệm đối với nguồn lực quốc gia, qua đó tiệm cận các tiêu chuẩn quản trị tài chính công hiện đại.

Đại biểu đề nghị siết chặt yêu cầu bảo đảm nguồn vốn và khả năng cân đối vốn ngay trước khi quyết định chủ trương đầu tư, quyết định đầu tư. Hồ sơ dự án phải làm rõ sự cần thiết, mục tiêu, tổng mức đầu tư, cơ cấu nguồn vốn, tiến độ bố trí vốn, khả năng giải phóng mặt bằng và hiệu quả khai thác sau đầu tư.

Theo ông Trí, phê duyệt dự án khi chưa xác định rõ nguồn lực, rồi bố trí vốn nhỏ giọt sẽ kéo dài thời gian thực hiện, làm tăng tổng mức đầu tư và gây lãng phí. Vì vậy, cần xác định trách nhiệm của cơ quan thẩm định và người quyết định đầu tư nếu dự án được phê duyệt khi chưa đáp ứng các điều kiện cần thiết.

Về đánh giá hiệu quả đầu tư, đại biểu đề nghị công khai kết quả đánh giá, sử dụng làm căn cứ xem xét bố trí vốn giai đoạn tiếp theo. Với dự án lớn, điều chỉnh tổng mức đầu tư nhiều lần hoặc có nguy cơ thất thoát, lãng phí, cần cơ chế đánh giá độc lập.

Liên quan thẩm quyền phân bổ ngân sách, ông Trí đề nghị quy định rõ phạm vi, nguyên tắc, điều kiện và thời hạn phân bổ đối với khoản chi ngân sách trung ương chưa được phân bổ chi tiết. Việc báo cáo phải thể hiện danh mục, mức vốn, căn cứ phân bổ và kết quả thực hiện; những điều chỉnh lớn cần đúng thẩm quyền, bảo đảm vai trò quyết định và giám sát ngân sách của Quốc hội.

Theo đại biểu, quản lý ngân sách phải hướng đến việc bảo đảm nguồn lực trước khi quyết định đầu tư, đánh giá dự án bằng hiệu quả thực tế, kiểm soát chặt chẽ việc bổ sung vốn, chuyển nguồn và xác định rõ trách nhiệm của người quyết định, người tổ chức thực hiện. "Mục tiêu cuối cùng không phải chỉ là giải ngân hết vốn, mà là mỗi đồng ngân sách được sử dụng đúng mục tiêu, đúng thời điểm, tạo ra giá trị thiết thực cho nền kinh tế và đời sống nhân dân," đại biểu nhấn mạnh.

Đại biểu Trịnh Xuân An, Đoàn ĐBQH TP Đồng Nai. Ảnh: Media Quốc hội.

Giao ngân sách phải gắn với kết quả đầu ra

Đại biểu Trịnh Xuân An, Đoàn ĐBQH TP Đồng Nai, đề nghị cụ thể hóa quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra thành cơ chế xuyên suốt, từ giao ngân sách đến đánh giá và sử dụng kết quả đánh giá để phân bổ nguồn lực.

Theo đó, dự toán của chương trình, nhiệm vụ cần xác định sản phẩm đầu ra chủ yếu, yêu cầu chất lượng, thời hạn hoàn thành và kinh phí tương ứng, phù hợp tính chất khoản chi. Nguyên tắc này được đề nghị áp dụng cho cả chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên theo lộ trình phù hợp.

Với đầu tư công, trước khi quyết định đầu tư phải xác định mục tiêu, chỉ tiêu kết quả, tính toán chi phí suốt vòng đời dự án, bao gồm vận hành và bảo trì; đồng thời đánh giá lợi ích dự kiến và so sánh các phương án. Các chỉ tiêu lựa chọn dự án cần được xác định từ trước khi quyết định đầu tư, sau đó cập nhật, cụ thể hóa trước khi khởi công.

Ông An lưu ý, hạch toán hiệu quả cần phù hợp với tính chất từng công trình. Dự án quốc phòng, an ninh, giáo dục, y tế có những giá trị cần được đánh giá bằng tiêu chí riêng. Mỗi dự án phải làm rõ căn cứ đầu tư, chi phí, lợi ích dự kiến và chủ thể chịu trách nhiệm về kết quả.

Việc đánh giá cũng phải theo sát quá trình thực hiện. Đánh giá giữa kỳ cần chỉ ra khả năng hoàn thành và nội dung cần điều chỉnh. Khi kết thúc, phải đối chiếu sản phẩm, tổng chi phí và kết quả thực tế với mục tiêu đã quyết định. Sau một thời gian khai thác, cần kiểm chứng lợi ích mà công trình thực sự mang lại.

Với chương trình mục tiêu quốc gia, đại biểu đề nghị đánh giá bao quát cả chi đầu tư và chi thường xuyên, đối chiếu kết quả thực tế với mục tiêu, chỉ tiêu được quyết định. "Công trình nước sạch cần thể hiện số hộ được cấp nước đạt chuẩn, liên tục; hỗ trợ sinh kế cần cho thấy khả năng tạo thu nhập ổn định. Kết quả toàn chương trình phải phản ánh mức cải thiện đời sống và khả năng tiếp cận dịch vụ của người dân," đại biểu đề nghị.

Để nâng cao trách nhiệm trong quản lý ngân sách, đại biểu đề nghị kết luận đánh giá phải chỉ rõ tồn tại, nguyên nhân, trách nhiệm và kiến nghị xử lý. Cơ quan có thẩm quyền cần quyết định biện pháp khắc phục, điều chỉnh hoặc dừng chương trình, dự án theo thẩm quyền, kèm thời hạn và trách nhiệm thực hiện; kết quả đánh giá được xem xét khi bố trí, điều chỉnh vốn và lập dự toán kỳ sau.

Đối với nhiệm vụ quốc phòng, an ninh cấp bách, đột xuất, ông An đề nghị có cơ chế xử lý khi chưa được bố trí đủ dự toán hoặc vượt dự toán giao cho Bộ Quốc phòng, Bộ Công an. Theo đó, ngân sách trung ương có thể bổ sung có mục tiêu cho địa phương hoặc bổ sung dự toán cho hai Bộ để thực hiện nhiệm vụ.

Đại biểu kiến nghị giao Chính phủ quy định điều kiện, thẩm quyền, thủ tục, bảo đảm nguồn lực được bổ sung kịp thời, đúng mục đích, không trùng nhiệm vụ chi và gắn với trách nhiệm kiểm tra, báo cáo.

Đại biểu Bùi Văn Dũng, Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa. Ảnh: Media Quốc hội

Làm rõ trách nhiệm khi dự án giảm hiệu quả

Tham gia thảo luận, đại biểu Bùi Văn Dũng, Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa bày tỏ trăn trở về những vụ án liên quan đến ngân sách, tài sản công và đầu tư công gần đây. Có những cán bộ từng được đào tạo cơ bản, có tín nhiệm nhưng khi đảm nhận trách nhiệm quản lý ngân sách, quyết định đầu tư lại để xảy ra vi phạm, phải chịu trách nhiệm hình sự.

Theo đại biểu, luật cần làm rõ căn cứ, giới hạn thẩm quyền và trách nhiệm xử lý khi điều kiện thực hiện thay đổi, giúp các cấp chính quyền chủ động thực hiện đúng và phòng ngừa sai phạm.

Ở góc độ cân đối ngân sách, ông Dũng đề nghị xác định rõ phần nguồn lực thực sự còn có thể dành cho dự án mới. Báo cáo kế hoạch tài chính cần tách bạch nghĩa vụ thanh toán đã phát sinh, vốn còn phải bố trí cho dự án chuyển tiếp và kinh phí vận hành các công trình dự kiến đưa vào sử dụng. Trên cơ sở đó mới xác định ngân sách dành cho nhiệm vụ mới, tránh tính trùng nguồn lực.

"Một bệnh viện có đủ vốn xây dựng vẫn có thể chậm phục vụ người dân nếu thiếu phương án nhân sự, thiết bị và kinh phí hoạt động. Với công trình giao cấp xã quản lý, việc bàn giao cũng cần đi cùng nguồn kinh phí vận hành, bảo trì. Những chi phí này phải được tổng hợp vào khung cân đối để cơ quan quyết định nhìn thấy đầy đủ nghĩa vụ ngân sách," đại biểu lưu ý.

Ông Dũng đề nghị bổ sung trách nhiệm xem xét, giải trình phương án xử lý khi kết quả đánh giá cho thấy dự án có nguy cơ không đạt mục tiêu hoặc hiệu quả giảm đáng kể. Việc xử lý phải đúng thẩm quyền, căn cứ điều kiện cụ thể, so sánh chi phí còn phải bỏ ra với lợi ích có thể đạt được và giải quyết các nghĩa vụ hợp pháp đã phát sinh.

Đại biểu cũng đề nghị sử dụng kết quả đánh giá làm căn cứ bố trí chi đầu tư công 5 năm. Với công trình y tế miền núi, hiệu quả cần thể hiện ở khả năng người dân tiếp cận dịch vụ.

Liên quan chuyển nguồn, ông Dũng đề nghị làm rõ việc hủy dự toán, hoàn trả kinh phí còn dư khi hết hạn và xử lý nghĩa vụ thanh toán hợp pháp. Dự toán chi đầu tư công chuyển nguồn cần có căn cứ cam kết giải ngân, mốc tiến độ, thời điểm rà soát và trách nhiệm xử lý khi không hoàn thành; đồng thời phân biệt nguyên nhân chủ quan với trở ngại khách quan được báo cáo kịp thời.