![]() |
| Đại biểu Tráng A Dương (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lào Cai). Ảnh: Media Quốc hội. |
Sáng 20/11, tiếp tục chương trình kỳ họp thứ 2, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.
Công cụ phòng vệ giá không thể chỉ dành cho doanh nghiệp
Góp ý vào dự thảo luật, đại biểu Tráng A Dương (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lào Cai) chia sẻ câu chuyện thực tế về những người trồng cà phê ở Tây Nguyên, một vụ mùa không chỉ được quyết định bởi năng suất hay sản lượng mà còn phụ thuộc rất lớn vào giá bán tại thời điểm thu hoạch. Khi giá nông sản biến động mạnh, thành quả lao động của người sản xuất có thể bị ảnh hưởng đáng kể, ngay cả khi mùa vụ đạt kết quả tốt.
Thực tế, giá cà phê đã có thời điểm giảm từ khoảng 100.000 đồng xuống dưới 80.000 đồng/kg chỉ trong vài tháng, đặt người trồng trước rủi ro lớn về thu nhập. Do đó, đại biểu đề nghị dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh phải đặc biệt quan tâm đến khả năng tiếp cận của nông dân, thay vì chủ yếu hướng đến doanh nghiệp và các tổ chức đầu tư.
Theo báo cáo của Bộ Công Thương được đại biểu dẫn tại nghị trường, hiện có khoảng 50.000 tài khoản giao dịch trên Sở Giao dịch hàng hóa trong nước, trong đó có sự tham gia trực tiếp của nhiều nông dân với mục đích phòng vệ giá. Tuy nhiên, rào cản về vốn, công nghệ, ngôn ngữ và thao tác giao dịch vẫn khiến không ít người sản xuất, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số, khó tiếp cận công cụ này.
Đại biểu cho rằng giá trị thực chất của thị trường hàng hóa phái sinh phải nằm ở khả năng giúp người nông dân chủ động bảo vệ giá trị sản phẩm mình làm ra. Khi giá cà phê đang ở mức 100.000 đồng/kg, người trồng cần có khả năng sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa nguy cơ giá giảm trong thời gian chờ thu hoạch, thay vì hoàn toàn bị động khi đưa hàng ra thị trường.
Hiệu quả của thị trường không nên chỉ được nhìn nhận qua lãi hay lỗ trên tài khoản giao dịch mà cần được đánh giá bằng khả năng phòng vệ giá, ổn định thu nhập và duy trì hoạt động sản xuất thực tế.
Cùng nhìn từ bài toán của nông nghiệp, đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long) chỉ ra nghịch lý được mùa mất giá khi năng suất tăng nhưng giá bán giảm khiến doanh thu của người sản xuất sụt giảm. Một trong những nguyên nhân là nông dân còn hạn chế về dự báo thị trường, bảo quản, chế biến, liên kết tiêu thụ và thiếu công cụ phòng ngừa rủi ro giá.
Theo đại biểu, chính sách cần ưu tiên phát triển các sản phẩm phái sinh dựa trên những mặt hàng Việt Nam có thế mạnh, đặc biệt là nông sản. Tuy nhiên, không nhất thiết yêu cầu từng hộ nông dân trực tiếp tham gia giao dịch trên sàn. Hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua, chế biến và xuất khẩu có thể trở thành cầu nối, giúp người sản xuất tiếp cận công cụ phòng vệ giá thuận lợi hơn.
Cách tiếp cận này cũng phù hợp với đặc điểm sản xuất nông nghiệp Việt Nam, nơi phần lớn hộ sản xuất có quy mô nhỏ, năng lực tài chính và khả năng tiếp cận thông tin thị trường còn hạn chế. Nếu được tổ chức thông qua các hợp tác xã và doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng, công cụ phái sinh có thể gắn với hoạt động sản xuất, thu mua và tiêu thụ thay vì trở thành một kênh giao dịch xa rời thực tế.
Giá tham chiếu phải phản ánh đúng giá trị hàng hóa
Để công cụ phòng ngừa rủi ro thực sự có tác dụng, một điều kiện quan trọng là giá trên thị trường phái sinh phải phản ánh được biến động của hàng hóa mà doanh nghiệp, người sản xuất đang nắm giữ hoặc kinh doanh.
Đây cũng là vấn đề được đại biểu Thạch Phước Bình nhấn mạnh khi góp ý về quy định giá tham chiếu tại Điều 27 dự thảo luật. Đại biểu đồng tình với yêu cầu giá tham chiếu, giá thanh toán phải khách quan, minh bạch, có thể kiểm chứng và công khai phương pháp xác định. Tuy nhiên, với nông sản Việt Nam, tính đại diện của giá tham chiếu so với giá thu mua thực tế tại vùng sản xuất cần được đặc biệt chú trọng.
Chẳng hạn, giá gạo trên thị trường quốc tế có thể khác đáng kể so với giá lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long do khác biệt về chất lượng, chi phí chế biến, vận chuyển và điều kiện giao nhận. Nếu giá tham chiếu không phản ánh được những yếu tố này, người sản xuất có thể gặp tình trạng giá trên hợp đồng phái sinh biến động không tương ứng với giá hàng hóa thực tế.
Khi đó, công cụ được thiết kế để phòng ngừa rủi ro lại không bảo vệ được đúng rủi ro mà người sản xuất đang đối mặt. Vì vậy, đại biểu đề nghị làm rõ nguồn dữ liệu và phương pháp xác định giá tham chiếu, tính đến chất lượng hàng hóa, vùng sản xuất và địa điểm giao nhận; đồng thời tăng cường công bố thông tin, giám sát liên thị trường và phòng ngừa thao túng giá.
![]() |
| Đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long). Ảnh: Media Quốc hội. |
Ở góc độ rộng hơn, đại biểu Nguyễn Trường Giang (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng) cho rằng muốn hình thành giá tham chiếu đáng tin cậy thì không thể chỉ phát triển thị trường phái sinh mà thiếu nền tảng giao dịch hàng hóa thực tế.
Theo đại biểu, thị trường giao ngay tập trung qua Sở Giao dịch hàng hóa là nơi tạo ra dữ liệu giao dịch, hình thành các chỉ số giá và cung cấp cơ sở cho hoạt động vận hành hợp đồng phái sinh. Nếu hai thị trường bị tách rời, mối liên hệ giữa giá hàng hóa thực tế và giá giao dịch phái sinh có thể bị đứt gãy, làm giảm hiệu quả phòng ngừa biến động giá, đồng thời gia tăng nguy cơ thao túng thị trường.
Dự thảo luật dự kiến bãi bỏ các quy định từ Điều 63 đến Điều 73 Luật Thương mại năm 2005 về mua bán hàng hóa qua Sở Giao dịch hàng hóa. Trong khi đó, phạm vi điều chỉnh của dự thảo hiện chưa quy định đầy đủ, rõ ràng đối với thị trường giao ngay tập trung. Đại biểu cảnh báo nếu không được xử lý đồng bộ, việc thay thế các quy định hiện hành có thể tạo khoảng trống pháp lý đối với hoạt động giao dịch, kho bãi, kiểm định chất lượng và bảo đảm thực hiện hợp đồng.
Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung hoạt động tổ chức thị trường hàng hóa giao ngay tập trung vào phạm vi điều chỉnh của luật, bảo đảm thống nhất giữa các quy định và tạo nền tảng pháp lý cho cả hai thị trường.
![]() |
| Đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn đại biểu Quốc hội TP Đồng Nai). Ảnh: Media Quốc hội. |
Cùng quan điểm, đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn đại biểu Quốc hội TP Đồng Nai) nhấn mạnh thị trường giao ngay có tổ chức giúp chuẩn hóa hàng hóa, minh bạch thông tin và tạo dữ liệu giá; trong khi thị trường phái sinh cung cấp công cụ quản trị rủi ro cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Hai thị trường cần được thiết kế theo hướng hỗ trợ, bổ sung cho nhau.
Đại biểu cũng lưu ý việc tổ chức giao dịch tập trung phải tính đến đặc điểm từng loại hàng hóa, điều kiện địa bàn và chi phí logistics. Tập trung giao dịch không có nghĩa là tập trung toàn bộ hàng hóa về một địa điểm.
Nếu chi phí vận chuyển, lưu kho và kiểm định quá cao, người sản xuất sẽ khó tham gia, thậm chí phải gánh thêm chi phí trung gian. Vì vậy, cần tận dụng hệ thống kho hiện có, kết nối vùng nguyên liệu với cơ sở chế biến và trung tâm logistics, đồng thời thiết kế phương thức giao nhận phù hợp với từng nhóm hàng hóa.
Hoàn thiện luật để thị trường đi vào thực chất
Một thị trường hàng hóa phái sinh vận hành hiệu quả không chỉ cần giá minh bạch và nguồn hàng thực mà còn đòi hỏi cơ chế quản trị rủi ro đủ chặt chẽ, bảo đảm quyền lợi của các chủ thể tham gia.
Đại biểu Nguyễn Duy Thanh (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Cà Mau) lưu ý đặc thù của các mặt hàng nông sản tươi sống như sầu riêng, rau, hoa tươi ở Lâm Đồng và Đắk Lắk. Đây là nhóm hàng có mùa vụ ngắn, chất lượng thay đổi nhanh và khó bảo quản dài hạn. Do đó, không thể áp dụng máy móc mô hình kho lưu trữ dài hạn hay hợp đồng phái sinh tiêu chuẩn cho tất cả các loại hàng hóa.
Đại biểu đề nghị nghiên cứu cơ chế giao dịch ngay phù hợp với nông sản dễ hư hỏng, gắn với chuẩn hóa vùng nguyên liệu, chứng nhận chất lượng điện tử và lịch giao nhận theo thời gian thực. Điều này cho thấy khung pháp lý cần có độ linh hoạt nhất định để đáp ứng đặc điểm của từng nhóm hàng hóa, thay vì áp dụng một phương thức giao dịch đồng nhất.
Bên cạnh đó, đại biểu Phạm Anh Tuấn (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình) cảnh báo rủi ro một lô hàng có thể được sử dụng làm tài sản bảo đảm tại nhiều nơi nếu thiếu cơ chế liên thông dữ liệu giữa chứng thư kho điện tử và hệ thống đăng ký biện pháp bảo đảm quốc gia. Đại biểu đề nghị kết nối, chia sẻ dữ liệu tự động theo thời gian thực, đồng thời hoàn thiện cơ chế bảo đảm tài chính, bảo hiểm và xử lý tài sản bảo đảm để hạn chế rủi ro cho các tổ chức tín dụng.
Các ý kiến tại nghị trường cho thấy yêu cầu đặt ra đối với dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh không chỉ là tạo thêm một kênh giao dịch hiện đại mà quan trọng hơn là xây dựng được cơ chế kết nối giữa thị trường tài chính với hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa.
Với một nền kinh tế có thế mạnh về nông nghiệp và xuất khẩu nông sản, thị trường phái sinh chỉ thực sự có ý nghĩa khi người sản xuất có thể tiếp cận, giá tham chiếu phản ánh đúng giá trị hàng hóa và các giao dịch được bảo đảm bằng một thị trường giao ngay minh bạch, có tổ chức.
Khi đó, công cụ phòng vệ giá mới có thể giúp nông dân giảm thế bị động trước biến động thị trường, doanh nghiệp chủ động hơn trong kế hoạch kinh doanh và nông sản Việt Nam nâng cao khả năng tham gia vào quá trình hình thành giá.