Theo tài liệu của Phòng Quản lý di tích Cẩm Giàng (Ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc), chùa Giám nguyên thủy có tên chữ là Nghiêm Quang tự, nằm trên nền đất trống phía đông huyện Cẩm Giàng (trước đây) bên hữu ngạn sông Thái Bình.

Tương truyền, chùa được khởi dựng vào thời Lý. Đây là nơi Tuệ Tĩnh tu tập, rèn luyện và cũng là nơi ông nghiên cứu, sáng tạo các bài thuốc dân gian để thực hành y đức, trị bệnh cứu người.

Cổng chùa Giám. Ảnh: Mekong ASEAN.

Đến khoảng cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18 được xây dựng lại với quy mô lớn theo kiểu “Nội công ngoại quốc”, các công trình được bố trí theo một trục dọc gồm tam quan, sân, 7 gian tiền đường nối với tam bảo bằng một gian ống muống (thiêu hương), tiếp đến là nhà Phẩm (nơi có tòa Cửu phẩm Liên Hoa), sau cùng là 7 gian nhà Tổ cùng 2 dãy hành lang tạo không gian thờ tự được khép kín, thâm nghiêm.

Trải qua những biến thiên, thăng trầm của lịch sử, di tích đã có một số hạng mục công trình bị xuống cấp. Song được sự quan tâm của các cấp, ngành, địa phương và những tấm lòng hảo tâm công đức, di tích tiếp tục được trùng tu tôn tạo với các hạng mục công trình...

Năm 1974, chùa Giám được Nhà nước xếp hạng Di tích quốc gia; năm 2015, tòa Cửu phẩm Liên Hoa tại chùa Giám được công nhận là Bảo vật quốc gia và năm 2017, chùa Giám được xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt.

Chùa Giám được Nhà nước xếp hạng Di tích quốc gia năm 1974 và công nhận Di tích quốc gia đặc biệt năm 2017. Ảnh: Mekong ASEAN.

Tuệ Tĩnh tên thật là Nguyễn Bá Tĩnh, ông sinh năm 1330 tại làng Nghĩa Phú, tổng Văn Thai, phủ Thượng Hồng, nay là thôn Nghĩa Phú, xã Tuệ Tĩnh, thành phố Hải Phòng. Khi lên 6 tuổi, ông mồ côi cha, mẹ, được sư trụ trì chùa Giám (Nghiêm Quang tự) đón về nuôi dạy.

Năm Tân Mão (1351), Tuệ Tĩnh thi đỗ Hoàng giáp nhưng khước từ việc làm quan, ông trở về chùa Giám để dành hết thời gian cho việc nghiên cứu y học, dược liệu, với phương châm “Nam dược trị Nam nhân” (thuốc nam trị bệnh cho người Nam).

Từ những cỏ cây, hoa, lá… và chủ động việc trồng thuốc, ông tiếp tục thu thập những phương thuốc quý trong dân gian, lập y xá ngay tại các ngôi chùa để chữa bệnh bằng những bài thuốc, phương pháp đơn giản mà công hiệu, cứu giúp những người bệnh, dập tắt những trận dịch lớn.

Cửu phẩm Liên Hoa trong chùa Giám là tòa tháp hình lục giác đều. Trên Cửu phẩm Liên Hoa có 145 pho tượng Phật. Ảnh: Mekong ASEAN.

Nhiều thế hệ người Việt suy tôn Tuệ Tĩnh là ông Tổ/người sáng tạo ngành Nam dược - vị “Thánh thuốc Nam”. Ông đã tiếp thu, chắt lọc những tinh túy trong triết học y học Trung Hoa kết hợp với tinh hoa của cây thuốc dân tộc để sáng tạo ra tác phẩm nổi tiếng có tên “Nam dược thần hiệu” và “Hồng nghĩa giác tư y thư” cùng nhiều cuốn sách về thuốc Nam. Ngoài ra, ông còn đóng góp sửa chữa và xây dựng 24 ngôi chùa, gây dựng các ngôi chùa thành cơ sở khám, chữa bệnh.

Năm 1384 khi 55 tuổi, ông được vua Trần cử đi sứ sang nhà Minh (Trung Quốc). Tại đây, ông chữa khỏi bệnh cho vợ vua, trước tài năng của ông, vua Minh phong ông là Thái y, Thiền sư và giữ lại làm việc ở Viện Thái y, một thời gian sau ông mất tại Giang Nam, Trung Quốc.

Năm 2015, tòa Cửu phẩm Liên Hoa của chùa Giám được công nhận là Bảo vật quốc gia. Ảnh: Mekong ASEAN.

Cuộc đời và sự nghiệp của Tuệ Tĩnh đã để lại cho hậu thế những di sản quý báu trên nhiều lĩnh vực, đóng góp cho kho tàng tri thức y, dược học dân tộc, y đức và cao cả hơn đó là tinh thần tự tôn dân tộc, lòng yêu quê hương đất nước.

Phẩm chất cao đẹp của đại danh y, thiền sư Tuệ Tĩnh được đời sau ngợi ca, tôn vinh ông qua đôi câu đối tại đền Bia (xã Tuệ Tĩnh): “Hoàng giáp phương danh đằng Bắc địa/ Thánh sư diệu dược trấn Nam bang”, dịch là: “Thi đậu Hoàng giáp tiếng tăm lừng lẫy đất Bắc/ Chữa bệnh thần dược tài quản nước Nam”…

Các mộ tháp trong khuôn viên chùa Giám. Ảnh: Mekong ASEAN.

Theo kế hoạch, lễ hội truyền thống chùa Giám năm 2026 diễn ra từ ngày 31/3 - 3/4 (13 - 16/2 âm lịch) với các nghi lễ, nghi thức và phong phú các hoạt động như lễ cúng Phật, cúng Thánh xin phép mở hội; lễ rước nước; lễ mộc dục; lễ tế cáo yết; lễ hội hoa đăng; thi đấu giải bóng chuyền “Hội chùa Giám lần thứ I”; thi đấu cờ tướng; hát quan họ; các hoạt văn hoá, văn nghệ, thể thao; tế tạ…

Trong đó, lễ khai hội truyền thống chùa Giám, tưởng niệm 626 năm ngày mất của đại danh y, thiền sư Tuệ Tĩnh, được tổ chức vào ngày 1/4 (14/2 âm lịch).

Chùa Giám (Nghiêm Quang tự) tọa lạc tại thôn 2, xã Cẩm Giang, thành phố Hải Phòng. Ảnh: Mekong ASEAN.

Lễ hội do Ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc phối hợp với UBND xã Cẩm Giang tổ chức, nhằm giới thiệu các giá trị lịch sử, văn hoá tiêu biểu của di tích quốc gia đặc biệt chùa Giám; duy trì và phục vụ nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân, du khách đối với các giá trị di sản văn hóa dân tộc; đồng thời, quảng bá các giá trị di sản văn hóa liên quan đến đại danh y, thiền sư Tuệ Tĩnh trong quá trình làm hồ sơ đề nghị UNESCO vinh danh ông…