Các đại biểu và đông đảo người dân, du khách dự lễ khai hội. Ảnh: Lâm Hòa/Mekong ASEAN.

Tại buổi lễ, bà Phạm Thị Thu, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Yết Kiêu cho biết, đền Đươi nằm trên địa phận thôn Quỳnh Huê, xã Yết Kiêu, là ngôi đền cổ được xây dựng từ thời nhà Lý, được mệnh danh là một trong những “danh lam cổ tự” hiếm hoi còn lại trên đất Hải Dương xưa, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Ngôi đền uy linh thờ phụng Nguyên phi Hoàng Thái hậu Ỷ Lan thánh mẫu.

Theo các nguồn tư liệu từ Đại Việt sử ký toàn thư, Gia Lộc văn hiến anh hùng và Lý lịch di tích đền Đươi, tên của bà là Lê Thị Yến, sinh ngày 7/3/1044 (Giáp Thân) quê ở làng Thổ Lỗi, sau đổi thành Siêu Loại, Thuận Thành, Bắc Ninh nay thuộc Dương Xá, Gia Lâm, Hà Nội, mẹ mất sớm lúc 12 tuổi, cha đi lấy vợ kế nên thân phận của Ỷ Lan khổ như cô tấm trong chuyện cổ tích Tấm Cám…

Biểu diễn lân, rồng tại lễ khai hội. Ảnh: Lâm Hòa/Mekong ASEAN.

Năm 1063, vua Lý Thánh Tông đi cầu tự, thấy cô gái hái dâu bội phần xinh đẹp, nhan sắc hơn người, đối đáp lưu loát, vua cảm thấy mến đưa về triều phong làm Cung phi.

Năm 1069, vua Lý Thánh Tông cùng Thái úy Lý Thường Kiệt đi đánh giặc Chiêm Thành. Vua giao quyền trị nước cho Nguyên phi Ỷ Lan. Bà trị nước rất giỏi, khiến lòng dân tâm hòa, ý hợp, cả nước được thanh bình…

Một tiết mục văn nghệ tại lễ khai hội. Ảnh: Lâm Hòa/Mekong ASEAN.

Thần tích ghi nhận: Năm Lý Thánh Tông 50 tuổi, Lê Thị Yến 40 tuổi, Lý Nhân Tông đã trưởng thành, Vương mẫu bàn tiến hành một cuộc hành trình ngoạn cảnh và thăm nom tình hình dân chúng các nơi trong nước. Triều đình hạ chiếu ủy cho quan nội thần Lý Đạo Thành phù giá Vương mẫu đi ngoạn cảnh và thị sát tình hình thực tế của đất nước. Đi tới đâu bà cũng quan tâm cuộc sống của nhân dân, ban phát tài lộc, tu bổ đền, chùa.

Khi thuyền của bà về đến thôn Cẩm Cầu, Cẩm Đới thấy nơi đây có một gò đất cao, một bên là sông nước, một bên là đồng ruộng bằng phẳng, phong cảnh hữu tình, Vương mẫu đã cho dừng thuyền lên vãng cảnh. Quan nội thần Lý Đạo Thành bèn truyền cho quân lính vào trong thôn, gọi nhân dân mang tre, lá ra cho dựng trại rước bà lên tạm nghỉ.

Trước cảnh tình của dân làng Cẩm Cầu, Cẩm Đới, Vương mẫu đã cấp cho vàng bạc để mua ruộng đất sinh sống, một phần để tu sửa đền chùa và một phần để sau này hương hỏa…

Năm 1072, vua Lý Thánh Tông đột ngột băng hà, hoàng tử Càn Đức còn nhỏ, bà được phong làm Thái hậu nhiếp chính lần thứ hai. Trong thời gian nhiếp chính, bà đã thi hành nhiều biện pháp trị quốc, yên dân tài giỏi, chăm lo đời sống dân trí, ban hành nhiều điều có lợi cho dân chúng, xây dựng chùa chiền ở nhiều nơi.

Bà Phạm Thị Thu, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Yết Kiêu đọc diễn văn tại lễ khai hội. Ảnh: Lâm Hòa/Mekong ASEAN.

Từ một thôn nữ vườn dâu, nhờ tài trí thông minh, lòng nhân hậu, yêu nước thương dân, bà đã làm nên những sự tích thần kỳ nhất, hai lần nhiếp chính, với khả năng lãnh đạo sắc bén, bà đã cùng bậc danh thần Lý Thường Kiệt thực hiện nhiều cải cách chính trị, củng cố vương triều và góp phần làm rạng rõ non sông xây dựng Đại Việt thành một quốc gia hưng thịnh… Bà được nhân dân tôn xưng là "Quan Âm nữ" vì lòng từ bi, đức độ.

Ngày 25/7, Vương mẫu mất, triều đình cho sắc chỉ về Cẩm Cầu, Cẩm Đới lên kinh đô chịu tang và nhận huý về thờ. Để ghi nhớ công ơn của Vương mẫu, nhân dân trong thôn đã xây dựng đền, chùa để thờ bà.

Sau này, qua những đợt khai quật khảo cổ học tại khu di tích đã phát hiện được nhiều phế tích của kiến trúc cổ. Những gạch hoa lát nền có hoa cúc nổi, được xác định có niên đại thời Lý - Trần. Điều này khẳng định đền Đươi đã có từ thời Lý như thần tích đã ghi.

Đại diện các cụ cao niên của địa phương dâng hương tưởng niệm Nguyên phi Hoàng Thái hậu Ỷ Lan. Ảnh: Lâm Hòa/Mekong ASEAN.

Đền Đươi tọa lạc trên một khu đất cao giữa cánh đồng lúa mênh mông, cách thôn Quỳnh Huê khoảng 300m. Trước mặt đền là vùng đầm hồ rộng lớn bao bọc tựa thế 9 con rồng ôm lấy khu đền, nên nhân dân ở đây thường gọi là Cửu Long hội tụ. Ngay sát ngôi đền có chùa Quỳnh Hoa, quanh di tích còn nhiều cây cổ thụ, tạo cho di tích một không gian cổ kính, mát dịu...

Ngày 21/1/1992, đền Đươi được Bộ Văn hoá, Thông tin và Thể thao (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cấp Bằng công nhận Di tích lịch sử văn hoá quốc gia.

Lãnh đạo xã Yết Kiêu và các đại biểu dâng hương. Ảnh: Lâm Hòa/Mekong ASEAN.

Hàng năm, cứ đến ngày 12/2 âm lịch là ngày sinh và 25/7 âm lịch là ngày mất của bà, nhân dân địa phương lại tổ chức lễ hội để ôn lại công lao, sự nghiệp của Vương mẫu Ỷ Lan.

Trong những ngày mở hội, tượng của Nguyên phi Ỷ Lan được đưa ra khỏi cung cấm, tổ chức rước khắp xã để cho nhân dân chiêm bái và ghi nhớ sâu sắc người đã có công với dân tộc.

Theo bà Phạm Thị Thu, năm nay, lễ hội truyền thống đền Đươi được Đảng ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Yết Kiêu tổ chức theo quy mô lớn nhằm đẩy mạnh hơn nữa công tác tuyên truyền, quảng bá các giá trị của di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia, góp phần nâng cao ý thức, trách nhiệm của cán bộ, nhân dân trong việc thực hành, gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”.

Người dân và du khách dâng hương. Ảnh: Lâm Hòa/Mekong ASEAN.

Lễ hội có nhiều chương trình hoạt động. Trong đó, phần lễ gồm có lễ cáo yết, lễ mộc dục, lễ rước bộ và dâng hương. Phần hội với phong phú các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian như biểu diễn múa rồng, lân, trống hội, chương trình văn nghệ chào mừng, biểu diễn múa rối nước, liên hoan diễn xướng hầu Thánh, thực hành tín ngưỡng thờ mẫu và các trò chơi dân gian cờ người, bắt vịt, kéo co, giải bóng chuyền hơi, bóng đá…

Đây cũng là dịp quảng bá những giá trị văn hóa truyền thống, hình ảnh quyê hương Yết Kiêu thân thiện, giàu truyền thống lịch sử đến đông đảo nhân dân và du khách…