Sáng 30/9, tại Phú Thọ, phát biểu kết luận Hội thảo "Định hướng phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam", Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đánh giá, các ý kiến tại hội thảo cùng các tham luận trong kỷ yếu đã phác họa bức tranh tương đối toàn diện, đi sâu cả lý luận và thực tiễn phát triển công nghiệp hỗ trợ.

Tuy nhiên, một hội thảo không thể giải quyết được tất cả. Phát triển công nghiệp hỗ trợ đòi hỏi sự chung sức, đồng lòng của cả hệ thống chính trị, Nhà nước, các hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp. Những vấn đề đặt ra tại hội thảo cần tiếp tục được tổng hợp để hoàn thiện thể chế và tổ chức thực hiện.

Từ kết quả hội thảo, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nêu 5 vấn đề về nhận thức, đề nghị đổi mới mạnh mẽ cách tiếp cận với 5 chuyển đổi căn bản và tập trung thực hiện 8 nhóm nhiệm vụ, giải pháp.

Thoát cảnh "rộng nhưng chưa sâu", định hình năng lực tự chủ

Khẳng định công nghiệp hỗ trợ là ngành nền tảng, trực tiếp quyết định năng lực tự chủ, sức cạnh tranh và an ninh kinh tế quốc gia, Phó Thủ tướng Thường trực chỉ rõ: "Một quốc gia có thể lắp ráp những sản phẩm rất hiện đại nhưng vẫn chưa có nền tảng công nghiệp tự chủ nếu công nghiệp hỗ trợ còn yếu".

Hệ thống công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đã hình thành nền tảng nhất định với hơn 7.000 doanh nghiệp, trong đó khoảng 30% tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, thực tế ngành vẫn đang trong tình trạng "rộng mà chưa sâu, nhiều mà chưa mạnh". Khu vực FDI đang chiếm ưu thế tuyệt đối với 77% kim ngạch xuất khẩu năm 2025 và 80,1% trong 8 tháng năm 2026 (tăng trưởng 26,9%), trong khi khu vực trong nước chỉ tăng 7,4%.

Khi dẫn chứng các con số này, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ yêu cầu các cơ quan chức năng phải làm rõ: Trong khối FDI khổng lồ đó, doanh nghiệp Việt thực sự tạo ra bao nhiêu giá trị gia tăng?

Hiện mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp nội địa chỉ đạt khoảng 18% (chủ yếu là doanh nghiệp lớn). Cung ứng cho công nghệ cao mới loanh quanh 5 - 10%, trong khi các khâu cốt lõi như đúc, rèn, xử lý nhiệt, xử lý bề mặt vẫn còn nhiều khoảng trống.

Nguyên nhân sâu xa của những điểm nghẽn hệ thống này được Phó Thủ tướng Thường trực chỉ ra là tư duy thu hút đầu tư theo số lượng, thiếu thị trường dẫn dắt, nhân lực "thừa thầy, thiếu thợ" và cơ chế ưu đãi chưa trúng đích.

Đứng trước xu thế dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu và hàng loạt dự án hạ tầng chiến lược (đường sắt tốc độ cao, điện hạt nhân, điện gió ngoài khơi), công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đang phải đi cùng lúc "hai nhịp": Vừa khắc phục khiếm khuyết của quá trình công nghiệp hóa truyền thống, vừa phải chặn đứng nguy cơ đi vào "vết xe cũ" (chỉ làm gia công) ở các ngành công nghệ mới như bán dẫn, AI, hàng không vũ trụ.

5 chuyển đổi căn bản để làm chủ chuỗi giá trị

Để giải quyết triệt để bài toán này, Phó Thủ tướng Thường trực đề nghị đổi mới mạnh mẽ với 5 chuyển đổi căn bản. Thứ nhất, chuyển từ "nội địa hóa theo tỷ lệ" sang "làm chủ năng lực"; không tự sản xuất bằng mọi giá mà tập trung tiếp nhận chuyển giao công nghệ để làm chủ những khâu then chốt.

Thứ hai, chuyển từ hỗ trợ dàn trải theo tên ngành sang tập trung theo chuỗi, theo từng bài toán lớn của đất nước. Thứ ba, chuyển từ ưu đãi đầu vào sang hỗ trợ theo kết quả đầu ra; Nhà nước đóng vai trò "vốn mồi", chia sẻ rủi ro và tuyệt đối xóa bỏ cơ chế xin - cho.

Thứ tư, chuyển từ "thu hút FDI" đơn thuần sang "sử dụng hiệu quả FDI", ép xung liên kết giữa khối ngoại và doanh nghiệp nội. Thứ năm, chuyển từ quản lý theo hoạt động sang quản lý theo kết quả thực tiễn.

Cách tiếp cận mới này được lượng hóa bằng các mục tiêu rất cụ thể: Đến năm 2030, tỷ lệ nội địa hóa điện tử đạt 25 - 30%, cơ khí chế tạo 40%, ô tô 22 - 30%, dệt may 60%, da giày 60 - 65% và công nghệ cao đạt 15%; đưa năng lực cạnh tranh công nghiệp Việt Nam vào Top 3 ASEAN.

Đến năm 2035, cơ khí chế tạo phải đạt 50%, dệt may 70%, doanh nghiệp nội tự chủ khâu nghiên cứu, thiết kế. Tầm nhìn 2045, Việt Nam phải làm chủ công nghệ lõi, tự chủ sản xuất trong mọi tình huống.

Biến các dự án lớn thành "đơn đặt hàng đầu tiên"

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, Phó Thủ tướng Thường trực giao 8 nhóm nhiệm vụ trọng tâm:

Một là, thể chế hóa chính sách công nghiệp hỗ trợ vào Luật Công nghiệp trọng điểm. Hai là, kiến tạo thị trường dẫn dắt, biến các dự án đầu tư công, hạ tầng chiến lược thành "đơn đặt hàng đầu tiên" cho doanh nghiệp nội trên cơ sở năng lực đáp ứng.

Ba là, các tập đoàn lớn phải thay đổi cách mua sắm (từ mua mô-đun hoàn chỉnh sang đặt hàng phân hệ); thu hút FDI có chọn lọc gắn với yêu cầu bắt buộc chuyển giao công nghệ và lập trung tâm R&D tại Việt Nam. Bốn là, đầu tư hạ tầng kỹ thuật, thử nghiệm dùng chung do Nhà nước làm bệ phóng, doanh nghiệp đặt hàng; đặc biệt chú trọng công nghiệp vật liệu - "gốc của công nghiệp hỗ trợ".

Năm là, phát triển nhân lực chiến lược theo đúng "đơn đặt hàng" của xã hội, ưu tiên kỹ sư thiết kế, hệ thống, thợ gia công chính xác. Sáu là, thiết kế bộ công cụ tài chính, tín dụng dựa trên chi phí thực tế và hợp đồng đầu ra thay vì chỉ ưu đãi thuế.

Bảy là, tổ chức lại không gian phát triển, hình thành các cụm liên kết ngành, trong đó Phú Thọ được định hướng phấn đấu trở thành trung tâm công nghiệp hỗ trợ của cả nước. Tám là, khẩn trương xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu và bản đồ năng lực nhà cung ứng quốc gia để quản lý hiệu quả.

Về tổ chức thực thi, Phó Thủ tướng Thường trực giao Bộ Công Thương trước ngày 30/10/2026 phải ban hành Kế hoạch hành động Chương trình công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026 - 2028, gắn rõ địa chỉ trách nhiệm và các mốc kiểm tra định kỳ; đồng thời khẩn trương hoàn thiện dự án Luật Công nghiệp trọng điểm.

Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước được giao nghiên cứu hoàn thiện các công cụ tài chính, tín dụng và hạ tầng dùng chung phục vụ phát triển công nghiệp hỗ trợ. Các Bộ, ngành quản lý dự án lớn và các tập đoàn Nhà nước phải lập ngay lộ trình nội địa hóa, báo cáo trước 30/6/2027.

Các địa phương, trước hết là những trung tâm công nghiệp và tỉnh Phú Thọ, rà soát quy hoạch, quỹ đất, hạ tầng và các điều kiện cần thiết, coi phát triển công nghiệp hỗ trợ là một nhiệm vụ quan trọng.

Phó Thủ tướng Thường trực cũng đề nghị các hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp thường xuyên phản ánh những vướng mắc về cơ chế, chính sách để kịp thời xem xét, xử lý theo thẩm quyền.

Kết thúc bài phát biểu, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nhấn mạnh: "Không có quốc gia nào trở thành nước công nghiệp phát triển chỉ bằng lắp ráp". Chính phủ sẽ điều hành quyết liệt theo phương châm "việc đã nói thì phải làm, việc đã giao thì phải có địa chỉ, có thời hạn và có kết quả đo đếm được", nhằm tạo ra bệ phóng thực chất cho năng lực tự cường của nền kinh tế.