Tại hội nghị "Nâng cao năng lực quản trị, tuân thủ chính sách tài chính, thuế và cơ chế hỗ trợ giải quyết tranh chấp kinh doanh cho doanh nghiệp trong lĩnh vực xây dựng" diễn ra ngày 20/11, TS. Trần Minh Sơn, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa (Cục Pháp luật dân sự - kinh tế, Bộ Tư pháp), đã phân tích những rủi ro pháp lý có thể phát sinh trong quá trình ký kết, thực hiện hợp đồng.
Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) quan tâm đến giá trị giao dịch, tiến độ và nghĩa vụ thanh toán nhưng chưa chú trọng đúng mức đến cơ chế xử lý bất đồng với đối tác. Trong khi đó, một tranh chấp từ hợp đồng có giá trị lớn có thể ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động kinh doanh, kể cả đối với những đơn vị đã hoạt động nhiều năm.
Bên cạnh yêu cầu phòng ngừa rủi ro hợp đồng, việc đổi mới chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng được đặt ra nhằm giải quyết hiệu quả hơn những khó khăn trong thực tế.
![]() |
| Quang cảnh hội nghị. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN. |
Cần tính trước phương án giải quyết tranh chấp khi ký hợp đồng
Trình bày chuyên đề về cơ chế giải quyết tranh chấp kinh doanh, TS. Trần Minh Sơn cho rằng việc dự liệu bất đồng cần được thực hiện ngay từ giai đoạn đàm phán và ký kết hợp đồng.
Một doanh nghiệp có thể đã hoạt động 10 - 20 năm, thậm chí lâu hơn, nhưng chỉ một tranh chấp với đối tác lớn cũng có nguy cơ khiến đơn vị rơi vào khó khăn nếu không có phương án xử lý phù hợp.
Thực tế, khi soạn thảo hợp đồng, nhiều doanh nghiệp thường tập trung vào giá trị giao dịch, tiến độ, thanh toán và quyết toán. Điều khoản giải quyết tranh chấp lại chỉ được quy định chung rằng các bên sẽ ưu tiên thương lượng, hòa giải, nếu không đạt kết quả thì đưa vụ việc ra trọng tài hoặc tòa án.
Cách quy định thiếu cụ thể có thể gây khó khăn khi bất đồng thực sự phát sinh, nhất là với những hợp đồng có giá trị hàng trăm hoặc hàng nghìn tỷ đồng.
Ông Sơn dẫn trường hợp một hợp đồng xây dựng ban đầu chỉ có vài chục trang, nhưng sau khi được các bộ phận chuyên môn và pháp lý rà soát đã bổ sung lên tới hàng trăm trang.
Việc hoàn thiện hợp đồng không chỉ nhằm xác định đầy đủ quyền và nghĩa vụ của các bên mà còn phải dự liệu những tình huống có thể xảy ra trong quá trình thực hiện, từ đó lựa chọn cơ chế giải quyết phù hợp.
Tại hội nghị, ông Sơn phân tích bốn phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh gồm thương lượng, hòa giải thương mại, trọng tài thương mại và tòa án.
Trong đó, thương lượng cho phép các bên trực tiếp trao đổi, tìm phương án xử lý bất đồng. Cách làm này giúp tiết kiệm chi phí, hạn chế công khai thông tin và có cơ hội duy trì quan hệ hợp tác. Tuy nhiên, kết quả phụ thuộc vào sự tự nguyện thực hiện của các bên.
Hòa giải thương mại có sự tham gia của hòa giải viên và được thực hiện theo cơ chế pháp lý riêng. Khi lựa chọn phương thức này, các bên cần quan tâm đến trình tự thực hiện, điều kiện công nhận kết quả hòa giải và khả năng thi hành theo quy định.
Đối với tòa án, những vấn đề cần lưu ý gồm thời hiệu khởi kiện, thẩm quyền giải quyết, yêu cầu khởi kiện và việc chuẩn bị hồ sơ, chứng cứ.
Nếu không chú ý đến thời hiệu hoặc xác định thiếu chính xác yêu cầu khởi kiện, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn ngay từ giai đoạn nộp hồ sơ. Việc thu thập, hệ thống hóa chứng cứ cũng có vai trò quan trọng trong quá trình giải quyết vụ việc.
Ngoài ra, một tranh chấp tại tòa án có thể trải qua các giai đoạn sơ thẩm, phúc thẩm và trong một số trường hợp còn phát sinh thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm, khiến thời gian xử lý kéo dài.
Để minh họa, ông Sơn dẫn một vụ tranh chấp liên quan đến đất đai kéo dài khoảng 20 năm. Người khởi kiện ban đầu đã qua đời, trong khi người thân tiếp tục theo đuổi vụ việc do tài sản tranh chấp có giá trị lớn. Quá trình tố tụng khiến các bên phải bỏ nhiều thời gian, chi phí thuê luật sư và tư vấn pháp lý trước khi xem xét phương án hòa giải.
![]() |
| Ông Trần Minh Sơn, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa trình bày phần tham luận. Ảnh: Trần Trọng/Mekong ASEAN. |
Từ trường hợp này, ông Sơn lưu ý khi lựa chọn cách giải quyết tranh chấp, doanh nghiệp không chỉ cân nhắc khả năng thắng hoặc thua mà còn phải tính đến thời gian, chi phí và cơ hội kinh doanh có thể bị ảnh hưởng.
Một phương thức khác được đề cập là trọng tài thương mại. Cơ chế này có đặc điểm là dựa trên sự thỏa thuận của các bên, bảo đảm tính bảo mật và phán quyết mang tính chung thẩm theo quy định pháp luật.
Khác với quá trình xét xử tại tòa án, phán quyết trọng tài không trải qua thủ tục phúc thẩm. Tuy nhiên, các bên vẫn có quyền yêu cầu hủy phán quyết trong những trường hợp luật định.
Việc lựa chọn trọng tài cần được thể hiện rõ trong thỏa thuận để tránh phát sinh vướng mắc về thẩm quyền khi có tranh chấp.
Trong phần thảo luận, một đại biểu nêu thực tế nhiều đối tác nước ngoài khi ký hợp đồng với doanh nghiệp Việt Nam thường đề xuất Singapore làm địa điểm giải quyết tranh chấp bằng trọng tài.
Giải đáp vấn đề này, ông Sơn cho biết Singapore được nhiều đối tác lựa chọn do có kinh nghiệm phát triển hoạt động trọng tài thương mại, đồng thời thuận tiện đối với các doanh nghiệp đã có văn phòng hoặc hoạt động kinh doanh tại đây.
Tuy nhiên, chấp nhận giải quyết tranh chấp ở nước ngoài có thể khiến phía Việt Nam phát sinh chi phí đáng kể nếu sau này xảy ra bất đồng.
Ngoài việc thuê luật sư, bố trí nhân sự tham gia quá trình giải quyết, doanh nghiệp còn phải tìm hiểu pháp luật áp dụng và những thủ tục liên quan.
Trường hợp không nghiên cứu kỹ điều khoản hợp đồng, bên Việt Nam có thể gặp bất lợi về thời gian, chi phí và khả năng bảo vệ quyền lợi của mình.
Vì vậy, ông Sơn khuyến nghị các bên cần thương lượng rõ về địa điểm giải quyết tranh chấp, tổ chức trọng tài và pháp luật áp dụng ngay khi ký kết hợp đồng, thay vì mặc nhiên chấp nhận phương án do đối tác đề xuất.
Nếu không thống nhất được điều kiện ban đầu, doanh nghiệp có thể tiếp tục đàm phán để lựa chọn cơ chế phù hợp với cả hai bên.
Việc thỏa thuận phương thức giải quyết tranh chấp cũng cần được xem xét cùng các điều khoản thương mại khác nhằm bảo đảm lợi ích tổng thể của hợp đồng.
Đối với lĩnh vực xây dựng, nơi các dự án thường có thời gian thực hiện kéo dài, giá trị lớn và liên quan đến nhiều bên, sự chuẩn bị này giúp doanh nghiệp chủ động hơn khi phát sinh bất đồng.
Tư duy chính sách: Chuyển từ hỗ trợ sẵn có sang đáp ứng nhu cầu doanh nghiệp
Trao đổi bên lề hội nghị, ông Trần Minh Sơn đề cập việc sửa đổi Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa nhằm thay đổi cách tiếp cận trong xây dựng và thực hiện chính sách. Luật này được ban hành năm 2017 đã tạo khuôn khổ pháp lý cho các chương trình hỗ trợ của Nhà nước trong gần 10 năm qua. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn phát sinh vướng mắc liên quan đến thuế, tài chính, đất đai, mặt bằng sản xuất, kinh doanh và nâng cao năng lực.
Từ thực tế đó, việc sửa đổi luật được đặt ra nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu phát triển của khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Ông Sơn cho biết việc xây dựng Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa thay thế luật hiện hành không chỉ là thay đổi tên gọi mà còn thể hiện sự điều chỉnh về tư duy chính sách.
Thay vì Nhà nước cung cấp những hình thức hỗ trợ có sẵn, cách tiếp cận mới hướng tới việc đáp ứng những nhu cầu cụ thể của từng doanh nghiệp.
Một trong những cơ chế được đề cập trong quá trình xây dựng chính sách là phiếu hỗ trợ, hay voucher.
Thông qua cơ chế này, doanh nghiệp có thể xác định những nội dung cần hỗ trợ dựa trên tình hình sản xuất, kinh doanh thực tế, sau đó đề xuất với cơ quan quản lý.
Nếu chỉ triển khai các chương trình có sẵn, nội dung hỗ trợ có thể không phù hợp với khó khăn mà từng doanh nghiệp đang gặp phải.
Cơ chế voucher được đề xuất nhằm tạo điều kiện để bên thụ hưởng lựa chọn nội dung cần thiết, đồng thời giúp cơ quan quản lý phân bổ các hình thức hỗ trợ linh hoạt hơn.
Nhu cầu này cũng thay đổi theo từng giai đoạn phát triển. Một doanh nghiệp đang quan tâm đến vốn ở thời điểm hiện tại có thể chuyển sang vấn đề nhân lực, mặt bằng hoặc pháp lý khi mở rộng hoạt động.
| ||
| “Cần chuyển từ việc Nhà nước hỗ trợ những gì mình có sang hỗ trợ những gì doanh nghiệp nhỏ và vừa cần. Thông qua cơ chế phiếu hỗ trợ, doanh nghiệp có thể đề xuất những nội dung phù hợp với nhu cầu thực tế trong từng giai đoạn hoạt động.” | ||
| TS. Trần Minh Sơn, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa |
Lấy ví dụ tại hội nghị ngày 20/11, ông Sơn cho biết các doanh nghiệp xây dựng chủ yếu quan tâm đến chính sách tài chính và thuế. Trong khi đó, tại một số địa phương khác, nhu cầu lại tập trung vào thương mại điện tử, hoạt động mua bán trên nền tảng số và nghĩa vụ thuế liên quan.
Sự khác biệt giữa các ngành nghề và địa phương cho thấy khó có thể xác định một hình thức hỗ trợ phù hợp với tất cả doanh nghiệp.
Vì vậy, việc lựa chọn chính sách cần xuất phát từ điều kiện hoạt động, những khó khăn cụ thể và nhu cầu ở từng thời điểm.
Bên cạnh thay đổi cách tiếp cận, ông Sơn cũng đề cập yêu cầu đổi mới phương thức triển khai và đánh giá hiệu quả chính sách.
Để luật mới có thể được thực hiện ngay sau khi Quốc hội thông qua, các văn bản hướng dẫn cần được chuẩn bị đồng bộ, bảo đảm có thể áp dụng phù hợp với thời điểm luật có hiệu lực.
Hiệu quả chính sách cũng cần được đánh giá bằng kết quả thực tế, thay vì chỉ dựa vào số lượng chương trình phổ biến thông tin, hội nghị hoặc hoạt động tập huấn.
Chẳng hạn, đối với chính sách hỗ trợ tiếp cận mặt bằng sản xuất, kinh doanh, cơ quan quản lý cần xác định số doanh nghiệp có nhu cầu và số trường hợp đã được hỗ trợ.
Tương tự, trong lĩnh vực thuế, việc thống kê số doanh nghiệp gặp vướng mắc, số hồ sơ được tiếp nhận và kết quả giải quyết sẽ tạo cơ sở đánh giá hiệu quả của chương trình.
Theo ông Sơn, cách làm này hướng tới việc xác định rõ những khó khăn đã được xử lý và lợi ích mà doanh nghiệp thực sự nhận được, thay cho các nhận định chung về kết quả thực hiện.
Một hướng triển khai khác là phát triển những mô hình hỗ trợ gắn với nhu cầu thực tế. Một số địa phương đã áp dụng hình thức "bác sĩ doanh nghiệp", "cà phê doanh nghiệp" để tạo kênh tiếp nhận, trao đổi và giải quyết các vướng mắc phát sinh.
Các mô hình này cần tập trung vào từng nhóm vấn đề cụ thể. Nếu doanh nghiệp đang gặp khó khăn về tài chính, thuế hoặc pháp lý trong một giai đoạn nhất định, cơ quan hỗ trợ phải xác định rõ nội dung cần tháo gỡ và lựa chọn giải pháp tương ứng.
Việc thực hiện cũng đòi hỏi sự phối hợp giữa các Bộ, ngành theo chức năng, nhiệm vụ được giao.
Theo đó, Bộ Tài chính giữ vai trò chủ trì xây dựng dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa để trình Chính phủ, Quốc hội. Bộ Tư pháp được giao nhiệm vụ xây dựng quy định về hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Đối với các nội dung liên quan đến đất đai, mặt bằng sản xuất, kinh doanh; tài chính, thuế và những lĩnh vực khác, việc hỗ trợ cần có sự tham gia của cơ quan quản lý chuyên ngành tương ứng.
Chính sách chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được triển khai đồng bộ, có cơ chế tiếp nhận nhu cầu và đánh giá kết quả hỗ trợ cụ thể.
Đối với lĩnh vực pháp lý, yêu cầu không dừng ở việc cung cấp thông tin về các quy định hiện hành mà còn phải giúp doanh nghiệp nhận diện, giải quyết những khó khăn phát sinh trong thực tế.
Từ việc dự liệu tranh chấp khi ký kết hợp đồng đến lựa chọn chương trình hỗ trợ phù hợp, vấn đề được đặt ra là doanh nghiệp cần chủ động xác định nhu cầu của mình, trong khi cơ quan quản lý phải tổ chức các hình thức hỗ trợ có khả năng giải quyết những vướng mắc đó.