Tại hội thảo Quản trị rủi ro số và kết nối thị trường quốc tế: Giải pháp cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, ngày 17/11, bà Trần Thanh Tâm, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam.
Tuy nhiên, nhóm doanh nghiệp này thường có nguồn lực tài chính và nhân sự hạn chế, trong khi ngày càng phải dựa vào công nghệ số để tiếp cận khách hàng, đối tác và tham gia chuỗi giá trị. Việc xây dựng hệ thống kiểm soát dữ liệu bài bản có thể là thách thức đối với nhiều SME.
Trong khi đó, dữ liệu ngày càng được sử dụng ở nhiều khâu vận hành, từ tiếp nhận thông tin khách hàng, trao đổi nội bộ đến tiếp thị và chăm sóc sau bán hàng. Chính quá trình này có thể tạo ra những điểm hở mà doanh nghiệp không dễ nhận diện.
![]() |
| Bà Trần Thanh Tâm, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phát biểu khai mạc hội thảo. Ảnh: Trung Anh/Mekong ASEAN |
Dữ liệu có thể rời doanh nghiệp từ những thao tác quen thuộc
Một tệp dữ liệu khách hàng được gửi qua email, chuyển tiếp cho đồng nghiệp bằng Zalo, tải lên Google Drive rồi đưa vào ChatGPT hoặc Gemini để phân tích. Mỗi thao tác đều có vẻ thuận tiện, nhưng dữ liệu đã lần lượt đi qua nhiều môi trường khác nhau, trong khi doanh nghiệp có thể không còn kiểm soát được nơi lưu trữ, người tiếp cận và cách thức sử dụng.
Đây là tình huống được ông Ngô Việt Khôi, chuyên gia bảo mật của Công ty cổ phần An ninh Dữ liệu Việt Nam (VNDS), nêu tại hội thảo.
“Dữ liệu đã rời khỏi công ty ngay cả khi không cần hacker nào can thiệp, không ai tấn công, mà là do thói quen của chúng ta thôi”, ông Khôi cảnh báo.
Theo ông Khôi, nhiều SME chưa có nhân sự chuyên trách về an toàn thông tin, quy trình quản lý dữ liệu còn thiếu hoặc chưa được chuẩn hóa. Tài khoản công việc có thể được sử dụng chung với tài khoản cá nhân; dữ liệu nằm rải rác trên máy tính của nhân viên; quyền quản trị website, fanpage được giao cho bên thứ ba nhưng chưa được kiểm soát chặt chẽ.
Một tình huống khác là nhân viên nghỉ việc nhưng doanh nghiệp chưa kịp thu hồi quyền truy cập email, Google Drive, CRM hoặc fanpage. Khi đó, dữ liệu và tài nguyên số của doanh nghiệp vẫn có thể nằm trong tầm tiếp cận của người đã không còn làm việc tại đơn vị.
Ông Khôi cũng chỉ ra rủi ro từ việc sử dụng một mật khẩu cho nhiều tài khoản. Khi một tài khoản bị lộ, kẻ xấu có thể tìm cách truy cập các dịch vụ liên kết, từ đó tiếp cận dữ liệu lưu trữ, thông tin trao đổi và thậm chí lợi dụng danh tính doanh nghiệp để yêu cầu chuyển tiền.
Đây không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật. Nó liên quan trực tiếp đến cách doanh nghiệp phân quyền, quản lý tài khoản, bàn giao công việc và kiểm soát hoạt động của nhân viên cũng như nhà cung cấp dịch vụ.
Ông Khôi cho rằng doanh nghiệp nhỏ không phải lúc nào cũng bị nhắm đến vì quy mô lớn. Những đơn vị thiếu nguồn lực bảo vệ, quy trình kiểm soát lỏng lẻo hoặc khó phát hiện sự cố có thể trở thành mục tiêu dễ bị khai thác. Một doanh nghiệp quy mô nhỏ nhưng tham gia chuỗi cung ứng hoặc thực hiện các giao dịch có giá trị vẫn có thể trở thành mắt xích mà kẻ tấn công nhắm tới.
Việc mất kiểm soát dữ liệu không chỉ làm tăng nguy cơ rò rỉ thông tin hoặc bị chiếm quyền truy cập. Ngay cả khi dữ liệu vẫn được lưu giữ trong hệ thống của doanh nghiệp, cách thu thập, sử dụng và chia sẻ thông tin cá nhân không đúng mục đích cũng có thể dẫn đến rủi ro pháp lý. Đây là khía cạnh doanh nghiệp cần lưu ý bên cạnh yêu cầu bảo đảm an toàn kỹ thuật.
![]() |
| Ông Ngô Việt Khôi, chuyên gia bảo mật của Công ty cổ phần An ninh Dữ liệu Việt Nam (VNDS). Ảnh: Trung Anh/Mekong ASEAN |
Có dữ liệu khách hàng không đồng nghĩa được tự do khai thác
Những lỗ hổng trong vận hành còn đặt ra câu hỏi về trách nhiệm pháp lý khi doanh nghiệp thu thập và sử dụng dữ liệu cá nhân.
Theo ông Lưu Xuân Vĩnh, Luật sư điều hành Asia Legal, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), doanh nghiệp cần nắm rõ dữ liệu mình đang có, bao gồm loại dữ liệu, nguồn thu thập, nơi lưu trữ, người được quyền truy cập và mục đích sử dụng.
Một trong những điểm cần phân biệt là căn cứ xử lý dữ liệu cho từng hoạt động. Chẳng hạn, thông tin khách hàng được sử dụng để thực hiện đơn hàng, giao hàng hoặc bảo hành không đồng nghĩa doanh nghiệp mặc nhiên có thể dùng dữ liệu đó cho hoạt động quảng cáo, tiếp thị.
Với marketing, doanh nghiệp cần xác định căn cứ xử lý phù hợp, đồng thời làm rõ nội dung, tần suất, phương thức gửi thông tin và cơ chế để khách hàng từ chối. Việc gộp nhiều mục đích vào một nội dung đồng ý chung có thể khiến doanh nghiệp khó chứng minh mình đã thông tin đầy đủ cho khách hàng về cách dữ liệu được sử dụng.
Ranh giới này càng cần được chú ý khi doanh nghiệp mở rộng hoạt động phân tích hành vi, sử dụng công cụ AI hoặc chia sẻ dữ liệu cho nhà cung cấp bên ngoài. Khi đó, doanh nghiệp cần xem xét dữ liệu nào được đưa vào xử lý, mục đích cụ thể là gì, bên nào có quyền tiếp cận và trách nhiệm bảo vệ dữ liệu được phân định ra sao.
Ông Vĩnh cũng lưu ý việc lưu trữ dữ liệu quá lâu dù không còn mục đích sử dụng rõ ràng. Ông nêu ví dụ có doanh nghiệp lưu hồ sơ ứng viên tới 15 năm. Việc giữ lại dữ liệu không cần thiết không chỉ làm tăng lượng thông tin doanh nghiệp phải quản lý, mà còn kéo dài thời gian phải bảo vệ những dữ liệu đó trước nguy cơ bị truy cập hoặc tiết lộ trái phép.
Một vấn đề khác là chuyển dữ liệu xuyên biên giới. Theo phân tích của ông Vĩnh, việc này không chỉ được đặt ra khi doanh nghiệp gửi một tệp dữ liệu ra nước ngoài, mà còn cần xem xét trong trường hợp dữ liệu được lưu trên nền tảng đám mây và cấp quyền truy cập cho đối tác ở nước ngoài. Doanh nghiệp cần rà soát cả cách thức sử dụng dịch vụ và quyền truy cập dữ liệu, thay vì chỉ quan tâm máy chủ đặt ở đâu.
![]() |
| ThS. LS. Lưu Xuân Vĩnh, luật sư điều hành Asia Legal, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phát biểu tại hội thảo. Ảnh: Trung Anh/Mekong ASEAN |
SME được miễn một số thủ tục không có nghĩa được miễn trách nhiệm
Những yêu cầu về mục đích xử lý, phạm vi sử dụng và thời gian lưu giữ dữ liệu không chỉ là khuyến nghị trong quản trị nội bộ, mà còn gắn với nghĩa vụ tuân thủ pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Với SME, việc hiểu đúng phạm vi trách nhiệm càng quan trọng khi pháp luật có quy định một số cơ chế áp dụng riêng cho nhóm doanh nghiệp này.
Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Theo Điều 38, doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp khởi nghiệp được lựa chọn không thực hiện một số quy định tại Điều 21, Điều 22 và khoản 2 Điều 33 trong 5 năm kể từ ngày luật có hiệu lực. Cơ chế này có các trường hợp ngoại lệ, trong đó có doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ xử lý dữ liệu cá nhân, trực tiếp xử lý dữ liệu nhạy cảm hoặc xử lý dữ liệu của từ 100.000 chủ thể trở lên theo quy định tại Nghị định 356/2025/NĐ-CP.
Điều đó có nghĩa SME không được mặc nhiên miễn toàn bộ nghĩa vụ bảo vệ dữ liệu cá nhân. Việc được miễn một số yêu cầu về hồ sơ đánh giá tác động hoặc bố trí nhân sự, bộ phận bảo vệ dữ liệu trong phạm vi luật định không đồng nghĩa doanh nghiệp có thể bỏ qua việc kiểm soát dữ liệu, bảo mật thông tin và thực hiện các trách nhiệm khác theo quy định.
Ở góc độ an ninh mạng, Đại úy Nguyễn Tiến Đức, cán bộ Cục An ninh mạng, Bộ Công an, cũng nêu rõ trách nhiệm của người đứng đầu đối với hệ thống thông tin của doanh nghiệp. Người đứng đầu có thể bố trí bộ phận chuyên trách, nhân sự phụ trách hoặc thuê tổ chức cung cấp dịch vụ an ninh mạng. Tuy nhiên, việc thuê ngoài không làm thay đổi trách nhiệm pháp lý của người đứng đầu.
Hai vấn đề này cho thấy doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào cơ chế miễn trừ hoặc giao toàn bộ công việc cho nhà cung cấp bên ngoài để giảm nhẹ trách nhiệm. Dù quy mô nhỏ, doanh nghiệp vẫn cần biết dữ liệu đang được xử lý như thế nào và ai đang có quyền tiếp cận.
![]() |
| Đại úy Nguyễn Tiến Đức, cán bộ Cục An ninh mạng, Bộ Công an phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Trung Anh/Mekong ASEAN |
Doanh nghiệp cần kiểm soát dữ liệu từ bên trong
Từ những rủi ro trên, ông Lưu Xuân Vĩnh khuyến nghị doanh nghiệp cần xây dựng bản đồ dữ liệu để nhận diện các luồng thông tin đang được xử lý, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của từng bên có liên quan. Với các nhà cung cấp, đối tác tham gia xử lý dữ liệu, doanh nghiệp cần quy định cụ thể phạm vi tiếp cận và trách nhiệm bảo vệ thông tin trong hợp đồng.
Một nội dung khác là chuẩn bị quy trình ứng phó khi xảy ra sự cố, bao gồm đầu mối phụ trách và cách thức xử lý các yêu cầu của khách hàng liên quan đến dữ liệu cá nhân. Theo ông Ngô Việt Khôi, doanh nghiệp cũng cần duy trì đào tạo nhận thức an toàn thông tin cho nhân viên, giúp người lao động nhận biết rủi ro và biết cách xử lý khi phát hiện dấu hiệu bất thường.
Các khuyến nghị này cho thấy bảo vệ dữ liệu không thể chỉ dựa vào giải pháp công nghệ hay việc thuê đơn vị bên ngoài. Doanh nghiệp cần chủ động tổ chức và kiểm soát hoạt động xử lý thông tin trong nội bộ, từ đó hạn chế nguy cơ dữ liệu bị sử dụng sai mục đích, thất thoát hoặc phát sinh vi phạm pháp lý.