Một sản phẩm nhựa rời nhà máy có thể chỉ là chiếc chai, túi bao bì, hộp đựng hay đoạn ống. Nhưng để tạo ra sản phẩm ổn định có sự khác biệt, doanh nghiệp phải quyết định từ loại hạt nhựa, grade (dòng) nguyên liệu, công thức phối trộn đến thiết bị, thông số vận hành và kiểm soát chất lượng.

Quy mô ngành nhựa Việt Nam mở rộng không ngừng những năm qua. Theo Hiệp hội Nhựa Việt Nam, doanh thu toàn ngành đạt 34,3 tỷ USD. Năm 2025, nhựa bao bì chiếm 42%, lớn nhất trong bốn nhóm sản phẩm; tiếp đến là nhựa gia dụng 24%, nhựa xây dựng 17% và nhựa kỹ thuật 17%. Xuất khẩu mang về gần 10 tỷ USD, tương đương 29% doanh thu toàn ngành.

Ở khâu nguyên liệu, Việt Nam cũng có bước tiến đáng kể. Đến cuối năm 2024, tổng công suất thiết kế các nhà máy sản xuất hạt nhựa trong nước đạt khoảng 2,7 triệu tấn mỗi năm. Tổ hợp hóa dầu Long Sơn, với công suất thiết kế 1,4 triệu tấn PE và PP mỗi năm, bắt đầu vận hành thương mại từ tháng 8/2025, đưa khả năng tự chủ hạt nhựa lên khoảng 35%, theo FPTS.

Nguyên vật liệu chiếm khoảng 75% cơ cấu chi phí của ngành nhựa. Vì vậy, thay đổi về nguồn cung và giá nguyên liệu tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất và biên lợi nhuận doanh nghiệp.

Tuy nhiên, tăng công suất hạt nhựa chưa đồng nghĩa doanh nghiệp có sẵn nguyên liệu cho mọi sản phẩm. Theo FPTS, đến năm 2025 Việt Nam mới sản xuất được năm loại hạt nhựa nguyên sinh phổ biến gồm PP, PET, PE, PVC và PS, trong khi doanh nghiệp trong nước sử dụng khoảng 30 loại nhựa nguyên sinh mỗi năm. Phần chênh lệch vẫn phải dựa vào nhập khẩu. Năm 2025, ngành nhựa nhập gần 9,66 triệu tấn nguyên liệu, trị giá 12,53 tỷ USD, theo Hiệp hội Nhựa Việt Nam.

Ngay trong những loại nhựa phổ biến, sự khác biệt cũng không nhỏ. Chia sẻ với Mekong ASEAN, ông Nguyễn Sơn, chuyên gia cao cấp của Milliken an Company (Mỹ), cho hay cùng tên gọi PP hay PE nhưng nguyên liệu thương mại có nhiều dòng, khác nhau về cấu trúc mạch phân tử, phân bố khối lượng phân tử, comonomer và hệ phụ gia. “Một phần đặc tính của nguyên liệu được các nhà cung cấp giữ dưới dạng bí mật thương mại”, ông Sơn nói.

Nhân viên một doanh nghiệp chuyên hạt nhựa và phụ gia đang giới thiệu với khách tham quan tại triển lãm, tháng 9-2026. Ảnh: MT.

Theo ông Sơn, doanh nghiệp gia công vì vậy phải hiểu vật liệu trước khi lựa chọn nguyên liệu cho từng sản phẩm. Sự khác biệt còn nằm ở công thức phối trộn, tỷ lệ giữa hạt nhựa và phụ gia cũng như thứ tự đưa các thành phần vào quy trình. Những yếu tố này có thể làm thay đổi chất lượng cuối cùng ngay cả khi doanh nghiệp sử dụng cùng nguồn nguyên liệu.

Sau 50 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực bao bì, Tân Phú Việt Nam đã mở rộng sang sản phẩm gia dụng và thành công với thương hiệu Inochi ngay trên sân nhà và cả xuất khẩu. Ông Nguyễn Đăng Khoa, Giám đốc Kinh doanh Quốc tế của Tân Phú Việt Nam cho biết doanh nghiệp hiện có công suất khoảng 40.000 tấn sản phẩm mỗi năm, sản xuất ba nhóm chính gồm sản phẩm gia dụng, bao bì cứng và bao bì mềm. Doanh nghiệp sử dụng nhiều loại nguyên liệu như Tritan, PP, HDPE và LDPE…

Với quy mô sản xuất lớn và yêu cầu khác nhau ở từng dòng sản phẩm, việc lựa chọn nguyên liệu và nhà cung cấp trở thành một phần quan trọng trong quản trị sản xuất. Tân Phú Việt Nam ưu tiên những đối tác có quy mô, chứng nhận và khả năng đáp ứng ổn định. Theo ông Khoa, sản lượng lớn cũng giúp doanh nghiệp sàng lọc nhà cung cấp chặt hơn và có vị thế đàm phán tốt hơn.

Tương tự nguyên liệu, thiết bị cũng là một yếu tố quyết định chất lượng và hiệu quả sản xuất. Tuy nhiên, đầu tư máy móc mới chỉ là một phần của bài toán, khả năng khai thác thiết bị mới quyết định doanh nghiệp có chuyển được khoản đầu tư đó thành năng lực cạnh tranh hay không.

Thực tế, cơ cấu nhập khẩu cho thấy thiết bị từ Trung Quốc đang chiếm tỷ trọng lớn trong ngành nhựa Việt Nam. Theo FPTS, năm 2024, máy móc nhập khẩu từ Trung Quốc chiếm khoảng 70% tổng giá trị nhập khẩu máy móc của ngành. Gần 90% doanh nghiệp trong ngành là doanh nghiệp vừa và nhỏ, khiến giá cả và khoảng cách địa lý trở thành những yếu tố quan trọng khi lựa chọn thiết bị.

Tỷ trọng này không đủ để kết luận ngành nhựa Việt Nam đang sử dụng công nghệ thấp. Vấn đề nằm ở khả năng khai thác thiết bị và làm chủ quy trình phía sau máy móc.

Ông Sơn ví máy móc như một “công cụ”. Máy Đức có thể có độ tin cậy và tuổi thọ cao hơn, nhưng “chưa chắc máy xịn hơn đã tạo ra sản phẩm tốt hơn”. Kết quả còn phụ thuộc vào cách doanh nghiệp hiểu nguyên liệu, xây dựng công thức và kiểm soát quy trình.

Phần khó tích lũy hơn, theo ông, nằm ở đội ngũ kỹ sư có khả năng nối kiến thức lý thuyết với thực tế sản xuất. Kỹ sư phải hiểu tính chất hóa - lý của từng loại polymer, nhận biết đặc tính nguyên liệu và xây dựng công thức phù hợp với điều kiện vận hành của nhà máy. Cùng máy móc và nguyên liệu, các nhà máy vẫn có thể tạo ra những sản phẩm khác nhau nếu năng lực kỹ thuật và cách kiểm soát quy trình khác nhau, theo ông Sơn.

Nếu nguyên liệu và máy móc là phần đầu của chuỗi, cơ cấu thị trường cho thấy rõ hơn khoảng cách về năng lực sản xuất.

Khoảng 71% doanh thu ngành nhựa Việt Nam đến từ thị trường trong nước. Các sản phẩm xuất khẩu vẫn tập trung vào những nhóm tương đối đơn giản như bao bì màng đơn, sản phẩm gia dụng phổ thông và ván sàn. Trong khi đó, Việt Nam nhập khẩu 8,9 tỷ USD sản phẩm nhựa kỹ thuật sử dụng trong ôtô, điện và điện tử năm 2024, tương đương khoảng 22,2% tổng giá trị tiêu thụ nhựa trong nước, theo tổng hợp của FPTS.

Khoản nhập khẩu này không đồng nghĩa toàn bộ số hàng có thể được doanh nghiệp Việt Nam thay thế ngay. Tuy nhiên, cơ cấu đó cho thấy thị trường đang có nhu cầu đối với những sản phẩm đòi hỏi đặc tính vật liệu, độ chính xác, độ ổn định và tiêu chuẩn mà năng lực sản xuất trong nước chưa đáp ứng đầy đủ.

Tại Tân Phú Việt Nam, yêu cầu này thể hiện ngay trong cách doanh nghiệp làm việc với khách hàng Mỹ. Khi làm việc với nhà mua hàng đang so sánh sản phẩm với hàng Trung Quốc, ông Khoa cho biết Tân Phú Việt Nam phải thực hiện phân tích chi phí rất kỹ, từ chất liệu, trọng lượng đến từng yếu tố cấu thành chi phí. Chẳng hạn, cùng một sản phẩm nhưng nếu doanh nghiệp Việt Nam làm 500 gram trong khi đối thủ làm 400 hoặc 300 gram, nhà mua hàng sẽ đặt câu hỏi liệu doanh nghiệp có thể giảm trọng lượng để điều chỉnh giá hay không.

Theo ông Khoa, đây không đơn thuần là câu chuyện giảm lượng nhựa. Việc thay đổi trọng lượng liên quan đến khuôn và công nghệ sản xuất, bởi khuôn không thể dễ dàng điều chỉnh chỉ bằng cách giảm từ 500 xuống 300 gram. “Khi làm việc với khách hàng nước ngoài, doanh nghiệp cũng phải giải thích sự khác biệt về tiêu chuẩn và mức độ hoàn thiện của sản phẩm. Tân Phú Việt Nam theo tiêu chuẩn Nhật Bản, trong đó các yêu cầu về khuôn, bề mặt và độ hoàn thiện được đặt ở mức cao, nên sản phẩm không thể chỉ được so sánh bằng giá”, ông nói.

Máy móc, thiết bị sản xuất nhựa được trưng bày tại một triển lãm ở TPHCM, tháng 9-2026. Ảnh: MT.

Giá nguyên liệu vẫn là một biến số lớn. Giá hạt nhựa chịu ảnh hưởng của cung cầu quốc tế và diễn biến dầu khí, trong khi doanh nghiệp không phải lúc nào cũng có thể chuyển ngay toàn bộ mức tăng vào giá bán.

Một trong những năng lực quan trọng của doanh nghiệp nhựa nằm ở khả năng quản trị biến động giá nguyên liệu. Trong ngành, hedging - hay phòng vệ và trung bình giá - được sử dụng để giảm tác động từ những biến động liên tục của giá hạt nhựa, vốn có mối liên hệ chặt chẽ với giá dầu thế giới. “Việc hedging giúp doanh nghiệp trung bình được giá nguyên liệu ở mức tốt nhất”, ông Khoa chia sẻ.

Khi kết hợp chiến lược này với quy mô sản xuất lớn, doanh nghiệp có thêm dư địa để kiểm soát chi phí đầu vào và tối ưu giá thành, bên cạnh lợi thế từ đội ngũ nhân sự ổn định, có tay nghề.

Theo ông Khoa, từng có những giai đoạn biến động địa chính trị khiến giá dầu và nguyên liệu nhựa tăng gấp đôi. “Không phải cứ giá nguyên liệu tăng gấp đôi thì giá bán cũng phải tăng gấp đôi ngay lập tức”, ông Khoa nói. Trong những thời điểm như vậy, một chiến lược trung bình giá hiệu quả giúp doanh nghiệp không phải lập tức chuyển toàn bộ mức tăng vào giá bán. Thay vào đó, nhà máy có thể điều tiết mức tăng theo từng bước, qua đó hạn chế xáo trộn đối với hệ thống phân phối và các chuỗi siêu thị.

Tăng trưởng ấn tượng nhưng ngành nhựa Việt Nam còn đối mặt nhiều thách thức, đặc biệt là về vốn. Ảnh minh hoạ

Áp lực cạnh tranh diễn ra trong bối cảnh nguồn cung nhựa toàn cầu tăng nhanh hơn nhu cầu. Theo đơn vị cung cấp dữ liệu và thông tin thị trường hàng hóa ICIS, giai đoạn 2024-2030, công suất PE toàn cầu dự kiến vượt nhu cầu bình quân khoảng 26 triệu tấn mỗi năm, trong khi với PP là khoảng 24 triệu tấn. Trung Quốc là nguồn cung gây áp lực lớn, riêng PP được dự báo đạt 134% nhu cầu nội địa năm 2028. Năm 2024, Việt Nam là điểm đến lớn nhất của PP Trung Quốc tại Đông Nam Á, với khoảng 380.000 tấn, chiếm hơn 40% lượng xuất sang khu vực. Trong bối cảnh đó, lợi thế về quy mô và chi phí ngày càng khó tạo khác biệt nếu doanh nghiệp chỉ cạnh tranh bằng giá.

Yêu cầu của khách hàng trở thành một lớp kiểm soát khác bên cạnh giá. Tại Tân Phú Việt Nam, ông Khoa cho biết các đơn hàng vào Mỹ và châu Âu yêu cầu truy xuất nguồn gốc từ đầu vào. Nhà cung cấp phải đáp ứng các chứng nhận cần thiết, còn doanh nghiệp phải quản lý được nguồn nguyên liệu và hồ sơ liên quan.

Yêu cầu này kéo dài qua nhiều công đoạn. Doanh nghiệp phải biết nguyên liệu đi vào từ đâu, được quản lý thế nào trong nhà máy và được sử dụng để tạo ra thành phẩm nào. Thông tin về sản xuất, hàng lỗi và phế phẩm cũng nằm trong phạm vi khách hàng có thể yêu cầu kiểm soát.

Khoảng cách cạnh tranh vì thế dịch chuyển sang những thứ khó sao chép hơn như hiểu vật liệu, xây dựng công thức, vận hành thiết bị, kiểm soát quy trình, duy trì đội ngũ có tay nghề, đáp ứng nhất quán các tiêu chuẩn và tạo thương hiệu riêng.

Ngành nhựa Việt Nam đã đi qua giai đoạn mà tăng công suất là câu trả lời cho tăng trưởng. Giai đoạn tiếp theo đòi hỏi một bước chuyển khác từ làm ra nhiều sản phẩm hơn sang làm chủ nhiều hơn những yếu tố tạo nên giá trị của sản phẩm.

Nhiều doanh nghiệp nhựa đã tiên phong đầu tư vào nhựa tái chế, bao bì sinh học tự hủy và năng lượng sạch. Ảnh minh họa: Nhựa Duy Tân