Phố Hiến là hiện tượng khá đặc biệt trong hệ thống các đô thị cổ của Việt Nam. Ra đời vào khoảng cuối thế kỷ XVI, cùng thời với Hội An và suy yếu khoảng thế kỷ XVIII.

Diện mạo của đô thị cổ Phố Hiến: Là một thương cảng phát triển, một cảng sông; một tập hợp chợ, phường phố và thương điếm phương Tây, một trung tâm đô hội, rất nhiều ngành nghề.

Xuất hiện cùng thời Hội An, nhưng Phố Hiến lại mang phong cách riêng. Đó là vai trò của vị trí tiền tiêu, nơi đặt cơ quan công quyền nhà nước. Như một tiền cảng, vòng thành bảo vệ đô thành Thăng Long. Khi kinh thành Thăng Long có 36 phố phường thì Phố Hiến đã có tới 25 phố phường.

Câu ca: “Thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến”hay “Tiểu Tràng An” ngoài việc nói về mức độ phồn thịnh của Phố Hiến, còn nói về vị trí chiến lược của Phố Hiến thời kỳ đó.

Nội dung bài viết từ báo cáo tham luận do TS. Nguyễn Khắc Hào trình bày tại “Hội thảo khoa học và thực tiễn về phục dựng, tái hiện, hồi sinh di sản Phố Hiến gắn với kiến tạo hệ sinh thái du lịch sáng tạo trên địa bàn tỉnh Hưng Yên hiện nay”, do UBND tỉnh Hưng Yên phối hợp với Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức, tháng 12/2025.

Báo cáo tập trung một số nội dung chính: Những khái niệm căn bản nhất hiểu về Phố Hiến; Giải pháp về tính khả thi: Thực hiện dự án Phố Hiến trong mối liên kết vùng phát triển; kế thừa kinh nghiệm những nơi đi trước nhưng Phố Hiến cần có ngôn ngữ riêng đặc trưng; vai trò của người dân trong tôn tạo, phục dựng di sản Phố Hiến trong tầm nhìn phát triển hệ sinh thái du lịch sáng tạo.

Tên Phố Hiến được cho là xuất phát từ chữ Hiến với các tên gọi Hiến Doanh, Hiến Ty, sở/ty Hiến Sát, là một cơ quan hành chính của trấn Sơn Nam thời Lê, cùng với sự phát triển của phố thị và thương mại. Từ đó có tên Phố Hiến.

Có lẽ tên gọi sớm nhất còn lưu đến nay được ghi ở bia Chùa Hiến năm 1625: “Phố Hiến nổi tiểng là nơi đô hội, tiểu Trường An của 4 phương”. Năm 1831, vua Minh Mạng quyết định thành lập tỉnh Hưng Yên, định danh Phố Hiến là thủ phủ thuộc tỉnh Hưng Yên.

Vì những điều đó, tên gọi Phố Hiến không chỉ là một địa danh, mà còn là một gợi mở về vùng đô thị cổ, một vùng đất trải qua nhiều thăng trầm, còn lưu giữ những giá trị đặc sắc của mảnh đất, con người nơi đây.

Ông Lê Đình Kiên sinh năm 1620 tại Thanh Hóa, là trấn thủ của trấn Sơn Nam trong 40 năm từ năm 1664 đến khi ông mất năm 1704, thọ 84 tuổi. Tài năng của ông là quản lý xã hội và thương mại. Công lao của ông là dẹp yên phản loạn quấy phá, dụ họ ở lại làm ăn và mở mang vùng Phố Hiến. Cái giỏi của ông là dựa vào chính sách thông thoáng của triều đình thu hút nhiều thương gia nước ngoài làm cho Phố Hiến ngày một sầm uất.

Công lao của Lê Đình Kiên với Phố Hiến là rất lớn, được triều đình phong công thần. Theo sách ghi chép thì ông là vị quan điều hành không chỉ bằng pháp luật mà còn có tấm lòng bao dung, nên thu phục được người. Ông thu hút cả những người Tầu chạy loạn, cơ nhỡ, lầm lỗi về tạo điều kiện cho họ làm ăn sinh sống.

Chính ông là người vận động nhân dân trồng loại cây đặc trưng Phố Hiến là cây nhãn. Theo dân gian truyền tụng thì cây nhãn tổ còn hiện nay chính do ông Lê Đình Kiên trồng thời kỳ đó.

Ông rất được lòng dân, cả những người phương Tây đến làm ăn buôn bán, những người Tàu chạy loạn sang, cũng như dân địa phương đều ca ngợi ông. Khi ông mất có hai tấm bia ca ngợi ông, một của người Hoa và một của người dân địa phương, nay vẫn còn. Văn bia có đoạn: “Tướng quân yêu dân như con, ngăn giặc có phép, dè xẻn tiêu dùng, trung quân ái quốc… đứa trẻ lên ba cũng biết ca tụng”.

Nhìn lại giai đoạn phát triển phồn vinh của Phố Hiến trong lịch sử có thể kể đến có 3 nguyên nhân chính. Thứ nhất là nhờ sự xuất hiện yếu tố kinh tế thị trường và ngoại thương Việt Nam những năm cuối thế kỷ 16 đầu 17.

Thứ hai là vai trò của giao thông đường thủy thời bấy giờ: Đặc điểm của hệ thống sông ngòi miền Bắc, nhất là con sông Hồng và vị trí đoạn chảy qua Phố Hiến, tạo ra những gờ cát phù hợp điểm đỗ an toàn cho tầu thuyền. Cộng với vùng khí hậu Phố Hiến quanh năm khá ôn hòa và điều này đến nay vẫn là thực tế rõ ràng.

Cuối cùng là do chính sách của triều đình trước đây: Khoảng cách giữa Phố Hiến và Thăng Long khoảng hơn 50 km đường sông, điều đó đã hỗ trợ chính sách của triều đình lập ra vùng đệm an toàn cho kinh thành Thăng Long. Quy định các tầu bè nước ngoài vào Thăng Long phải dừng ở Phố Hiến, muốn đi tiếp phải chờ cấp phép.

Từ quy định trên đã lập ra ở Phố Hiến một cơ quan Hiến sát. Đương nhiên hình thành những tập hợp chợ, phường phố và thương điếm phương Tây. Đó là những yếu tố làm cho Phố Hiến vừa xuất hiện đã phát triển nhanh chóng.

Sau khoảng hơn 2 thế kỷ hưng thịnh, Phố Hiến bước vào quá trình suy thoái. Biểu hiện rõ nhất là các hoạt động buôn bán với người nước ngoài sa sút, các thương điếm phương Tây lần lượt đóng cửa. Từ đó Phố Hiến vắng dần, ngoại thương Phố Hiến bắt đầu suy thoái.

Có nhiều lý do dẫn tới việc Phố Hiến dần không còn phát triển hưng thịnh như trước.

Trước hết do các chính sách kinh tế của Đàng Ngoài nhỏ bé và kém hấp dẫn. Nhất là chính sách phòng ngừa của Chúa Trịnh, họ phải đặt thương điếm ở Phố Hiến, phải đi ngược sông Hồng hơn 50 km để tới Kẻ chợ buôn bán.

Trong khi đó các chính sách thương mại của Trung Quốc và Nhật Bản thời kỳ đó họ bước vào cải cách, cởi mở hơn, cơ hội để các thương nhân phương Tây chuyển sang làm ăn với Trung Quốc và Nhật Bản.

Thứ hai là do sự biến động của lịch sử: Thời kỳ này ở Đàng Ngoài loạn lạc, đê vỡ liên miên. Triều đình lấy Phố Hiến để lập đồn binh đàn áp các cuộc khởi nghĩa nông dân, Hiến Doanh lúc này tồn tại với tư cách quân sự. Đến khi kinh đô ở Huế thì Phố Hiến không còn cơ hội phục hồi nữa.

Thứ ba là sự bồi đắp của các bãi cát dẫn đến sự đổi dòng của sông Hồng, Phố Hiến không còn lợi thế của điều kiện tự nhiên và giao thông đường thuỷ.

Thứ tư là sự mất mát hoặc không có tư liệu lưu trữ, tài liệu về tiêu thổ kháng chiến và sự kỳ thị văn hoá tâm linh một thời.

Trong quá trình nghiên cứu Phố Hiến, điều khó khăn nhất với chúng tôi đó là tài liệu lưu giữ về Phố Hiến thời thịnh vượng; cuộc nội chiến khi Phố Hiến chuyển sang giữ vai trò đồn binh khoảng thế kỷ XVIII; tài liệu về quá trình từ tháng 12/1946 đến tháng 12/1949; giai đoạn Pháp chiếm đóng lần 2 từ đầu năm 1950 đến 5/8/1954 ta tiếp quản lại thị xã Hưng Yên và ngay cả gần đây nhất, những năm cuối 70, đầu 80 của thế kỷ XX, những giai đoạn mất đi khá nhiều di sản, hiện vật và tài liệu của Phố Hiến.

Sau đó là mấy chục năm sáp nhập tỉnh, tái lập tỉnh tài liệu không lưu giữ được, rất ít ỏi, hoặc có nhưng khó thuyết phục.

Hình dung về thời cận đại, có thể tham khảo một đoạn nói về Phố Hiến trong Hồi ký của Phạm Duy: “Một ngày thu lạnh năm 1941, tôi ra bến xe để đáp xe hàng về Hưng Yên … Thành phố Hưng Yên bé bằng cái lỗ mũi. Nhưng cũng có một phố Khách là phố thương mại nằm trong tay người Tầu. Người Tầu cũng có cửa hàng lớn ngay phố Chợ… Khu hành chánh gồm có Toà Sứ, các Dinh Tuần Phủ, Thương Tá, Chánh Án nằm chung quanh hồ Bán Nguyệt là nơi nên thơ nhất của tỉnh lỵ. Hồ Bán Nguyệt đẹp không thua Hồ Gươm là mấy…”.

May mắn là cho đến ngày nay Phố Hiến vẫn còn giữ lại được một quần thể di tích khá phong phú và dày đặc. Những di tích tiêu biểu như: Văn miếu, Chùa Chuông, Đền Trần, Đền Mẫu, hồ Bán Nguyệt, đình chùa Hiến, cây nhãn tổ …

Song song với quần thể di tích là tập hợp các Di sản văn hóa phi vật thể, gắn với cộng đồng mang giá trị lịch sử, giá trị văn hóa bản sắc, không ngừng được tái tạo và lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, hàng trăm năm nay. Đó là Lễ hội Văn hoá dân gian Phố Hiến thu hút đông đảo người dân tham gia, sức hút của văn hoá tâm linh, ẩm thực…luôn tạo ra sức hút mạnh mẽ lượng du khách về Phố Hiến hàng năm.

Di tích còn, di sản còn, đời sống văn hoá phi vật thể vẫn hiện diện hàng ngày, cái tên Phố Hiến đã trở thành “thương hiệu”, qua thời gian không hề mai một. Sự khát khao tôn tạo, phục dựng đã hàng trăm năm nay chưa thực hiện được luôn là mong ước của người dân, luôn là trách nhiệm lịch sử của các thế hệ lãnh đạo tỉnh Hải Hưng, tỉnh Hưng Yên trước đây và Hưng Yên hôm nay.

Những tài liệu và sự kiện liên quan đến Phố Hiến

1. Hội thảo khoa học quốc tế về Phố Hiến (UBND tỉnh Hải Hưng, Hội Khoa học Lịch sử Việt nam) ngày 10-11/12/1992. Cùng với hội thảo là một loạt các khảo cứu về khảo cổ học, công trình dịch thuật, sắc phong và văn bia tại Phố Hiến.

Sau Hội thảo, hàng loạt các di tích của Phố Hiến được Chính phủ quyết định là Di tích Quốc gia và cấp kinh phí trùng tu tôn tạo, cùng các tài liệu từ các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước; các tài liệu Hán Nôm được sưu tầm, biên dịch và lưu trữ.

2. Ngày 1/1/1997, chính thức tỉnh Hưng Yên được tái lập chọn thị xã Hưng Yên trên địa bàn Phố Hiến làm thủ phủ tỉnh mới, bảo tồn và từng bước tôn tạo Phố Hiến.

3. Thủ tướng Chính phủ (ngày 10/7/2009): Phê duyệt Đề án Xây dựng Khu Đại học Phố Hiến tại tỉnh Hưng Yên.

4. Thủ tướng Chính phủ: “Phê duyệt Quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị đô thị cổ Phố Hiến gắn với phát triển du lịch” ngày 27/5/2010.

5. Đề tài khoa học cấp tỉnh: “Nghiên cứu tổng thể lịch sử phát triển Phố Hiến trong hệ thống đô thị cổ Việt Nam, làm căn cứ thực hiện dự án Quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị đô thị cổ Phố Hiến gắn với phát triển du lịch, xây dựng thành phố Hưng Yên thành địa chỉ du lịch”. Do TS Nguyễn Khắc Hào làm chủ nhiệm Đề tài cùng Hội đồng nghiên cứu và các cộng tác viên (2011-2013).

6. Bộ sách Phố Hiến (Nguyễn Khắc Hào, Nguyễn Đình Nhã đồng chủ biên cùng nhóm biên soạn Phạm Minh Thảo, Dương Thị Cẩm, Hoàng Mạnh Thắng) 2011- 2014 được trao giải Nhì sách đẹp, giải Ba sách hay Giải thưởng sách toàn quốc năm 2015.

7. Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia Đặc biệt, tại Quyết định số 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014 bao gồm 16 Di tích. Trong đó có 13 Di tích trong số các di tích Quốc gia đã công nhận và 3 di tích cấp tỉnh.

8. UBND tỉnh Hưng Yên phối hợp Đại sứ quán Ba Lan tại Việt Nam và các chuyên gia Ba Lan chuyên phục dựng di tích. Năm 2011, sau khi làm việc với các chuyên gia Ba Lan và Đại sứ quán Ba Lan tại Việt Nam, tỉnh Hưng Yên đã có các quyết định triển khai các Dự án thành phần và đề nghị Bộ KH&ĐT cho phép sử dụng vốn ODA cho Dự án phục dựng đô thị cổ Phố Hiến, nhưng do tính khả thi của vốn ODA và khả năng của tỉnh thời điểm đó, nên Dự án mới triển khai được giai đoạn đầu và dừng lại.

9. Sự kiện sáp nhập tỉnh Hưng Yên và Thái Bình tạo không gian phát triển mới, Phố Hiến có vị trí trung tâm và tiếp tục là thủ phủ của tỉnh Hưng Yên mới.

10. Khởi công xây dựng "Tuyến đường kết nối di sản văn hóa, du lịch và phát triển kinh tế dọc sông Hồng", nhằm kết nối các di sản văn hóa tâm linh Thăng Long - Phố Hiến - Tam Chúc - Bái Đính - Chùa Hương, mở ra không gian phát triển đô thị, dịch vụ dọc sông Hồng (tháng 8/2025).

11. Một số khó khăn, hạn chế còn tồn tại: Quy mô và mật độ dân số còn thấp, phân tán ảnh hưởng chất lượng dịch vụ, du lịch và hạ tầng; Hoạt động của các di tích trong không gian văn hoá Phố Hiến chưa khoa học, thiếu chuyên nghiệp và về cơ bản chưa hình thành công nghiệp du lịch.

Về vị trí địa lý, vùng Phố Hiến, Hưng Yên là trung tâm của Đồng bằng sông Hồng và không gian hiện nay đã tạo nhiều điều kiện thuận lợi để thực hiện các dự án về Phố Hiến. Tỉnh Hưng Yên mới có không gian rộng lớn cả đường sông và đường bộ, thuận phong lợi thuỷ.

Về đường sông, con sông Hồng trải dài từ điểm đầu Tây Bắc của tỉnh, xã Phụng Công, qua trung tâm Phố Hiến, xuống điểm cuối cực Đông Nam Ba Lạt, Cồn Vành 158 km, bồi đắp phù sa tạo nên cả vùng tả ngạn và văn hoá triền sông, hứa hẹn tương lai phát triển du lịch đường sông như nhiều nước trên thế giới. (Cồn Vành có thể ví như bức Bình phong tạo thế phong thuỷ của Hưng Yên mới)

Về đường bộ, cùng với không gian mở của các tỉnh sau sáp nhập, tạo ra liên kết vùng theo các tuyến trục: Hải Phòng Quảng Ninh - Phố Hiến - Ninh Bình - Hà Nội. Trong đó, trục quan trọng trực tiếp là: Hưng Yên - Ninh Bình tạo mối liên kết vùng phát triển.

Nguồn lực mới của Hưng Yên hiện nay kết hợp với kinh nghiệm của những nơi đi trước đã thành công cũng đang mở ra tiềm năng mới.

Khác với thời điểm những năm 2011 – 2012, để phát triển Phố Hiến, Hưng Yên hôm nay có rất nhiều thuận lợi. Nguồn thu ngân sách hàng năm, tỉnh tự cân đối và dành cho đầu tư những công trình trọng điểm ưu tiên.

Nguồn quỹ đất cũng còn khá nhiều tại Khu Đại học Phố Hiến, ven sông Hồng và sông Luộc đã được quy hoạch, mở thêm không gian qua sông Luộc chạy giữa tỉnh… nhiều nhà đầu tư tiềm năng và có kinh nghiệm thành công ở những tỉnh bạn là những lợi thế cho thấy tính khả thi của Dự án.

Quỹ đất đai còn nhiều, nhu cầu dân sinh còn, hiện trạng hạ tầng Phố Hiến để lại gần như nguyên trạng cũng là điểm thuận cho những tác động mới.

Nhà đầu tư cũng là yếu tố quan trọng trong phát triển Phố Hiến. Thời điểm này, đã có những nhà đầu tư, đơn vị thi công có đủ kinh nghiệm triển khai các dự án tương tự thành công, cùng những kinh nghiệm quốc tế nếu được Hưng Yên lựa chọn sẽ thuận lợi.

Đặc biệt là phải nhất quán được ngôn ngữ, diện mạo phố Hiến. Điều này cần nghiên cứu kỹ lưỡng không gian văn hoá vật thể và phi vật thể. Có thể từ những kinh nghiệm của các dự án đi trước nhưng phố Hiến cần có diện mạo riêng.

Về vấn đề quản lý văn hoá và phát triển nguồn lực, cần thiết phải quan tâm quản lý quỹ đất và phát triển nguồn lực. Tầm nhìn lâu dài, chúng ta tiếp tục làm tốt quy hoạch các vùng đất ven sông Hồng, sông Luộc, vùng đất thuộc khu đại học Phố Hiến, phường Hồng Châu để phục vụ Dự án.

Quy hoạch, thiết kế không gian kiến trúc là vấn đề quan trọng, nhất là làm cái gì, làm như thế nào để vừa nhìn thấy sự tái hiện ngôn ngữ Phố Hiến, lợi ích của người dân, vừa hấp dẫn du khách, nhất là du khách quốc tế. Chứ không phải chỉ đơn thuần là dự án xây nhà ở, dự án khu đô thị mang tính thương mại thông thường.

Xây dựng thiết chế văn hoá và môi trường văn hoá trong sinh hoạt dân cư, định hướng cách người dân hưởng ứng các hoạt động văn hoá và cung ứng dịch vụ văn hoá.

Tăng cường quản lý việc chỉnh trang di tích, quản lý nguồn kinh phí từ các di tích, dịch vụ văn minh và chuyên nghiệp. Tránh tình trạng tuỳ tiện xây dựng làm biến dạng di tích. Ví dụ như việc đặt thêm một số hạng mục xung quanh không gian văn hoá hồ Bán Nguyệt tác giả đã có báo cáo đề nghị xem xét.

Bên cạnh đó, không gian văn hoá Phố Hiến, không chỉ thu hẹp trong Phố Hiến, mà còn trong mối liên kết vùng và phát triển vệ tinh. Phục dựng di sản và làm các công trình mới cần nhất quán ngôn ngữ Phố Hiến, không lạc lõng. Cần phải xác định làm mới cái gì đã mất theo một ngôn ngữ nhất quán và cái gì có rồi thì không cần làm mới.

Thí dụ không cần làm thêm Văn Miếu mới, chùa Hiến mới, cây nhãn Tổ mới. Nhưng cần cân nhắc làm một số công trình mới như: Đền thờ cụ Lê Đình Kiên, dinh quan Trấn thủ, dinh Tổng đốc, chùa Nguyệt đường …

Phát triển Phố Hiến đương nhiên do Nhà nước và các nhà đầu tư thực hiện, nhưng khó có thể thành công khi chưa đặt lợi ích của người dân và sự vào cuộc của người dân, trước hết là dân phố Hiến làm trung tâm của quá trình này.

Cần thiết tổ chức đội ngũ các chuyên gia văn hoá, các nhà nghiên cứu về Phố Hiến, các thày cô giáo, học sinh xây dựng môi trường văn hoá, cung cấp dịch vụ văn hoá và hưởng thụ văn hoá cho du khách.

Phố Hiến là đô thị cổ một thời phồn vinh từng sánh ngang với kinh kỳ Thăng Long và từ lâu cái tên Phố Hiến đã trở thành “thương hiệu” nổi tiếng. Sự tàn lụi của đô thị cổ này trong dòng chảy lịch sử có những nguyên nhân khách quan và chủ quan, nhưng Phố Hiến không mất đi tất cả mà đến nay vẫn còn các di tích và di sản, các căn cứ pháp lý để có thể tôn tạo phát huy giá trị.

Nhưng muốn phục dựng di sản Phố Hiến một cách thành công thì cần phải xem xét các nhiệm vụ trên cơ sở các liên kết phát triển của cả vùng, thay vì một dự án đơn độc. Đồng thời cần phải hết sức coi trọng vai trò vị trí của người dân Phố Hiến trong quá trình khôi phục lại những giá trị của đô thị cổ này.

Dựa trên những điều kiện khách quan và chủ quan, hiện nay có thể coi là cơ hội thuận lợi nhất để chúng ta có thể thực hiện thành công Quyết định số 744/QĐ-TTg TTg, ngày 27/05/2010 về “Phê duyệt Quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị đô thị cổ Phố Hiến gắn với phát triển du lịch”, vì nhu cầu phát triển cũng như nguyện vọng của Đảng bộ, Chính quyền và nhân dân Hưng Yên.

* Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

• Đất Hưng Yên (Phạm Như Tiên, Cao Liêm, Vũ Văn Hoạch) Ty Nông Lâm Hưng Yên năm 1968

• Phố Hiến (Kỷ yếu Hội thảo khoa học Quốc tế - UBND tỉnh Hải Hưng, Hội Khoa học Lịch sử Việt nam) ngày 10-11/12/1992

• Thủ tướng Chính phủ: Quyết định số 744/QĐ-TTg TTg, ngày 27/05/2010 “Phê duyệt Quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị đô thị cổ Phố Hiến gắn với phát triển du lịch”

• Phố Hiến (Nguyễn Khắc Hào, Nguyễn Đình Nhã đồng chủ biên cùng nhóm biên soạn Phạm Minh Thảo, Dương Thị Cẩm, Hoàng Mạnh Thắng) 2011- 2014

• Các bài báo khoa học của tác giả Nguyễn Khắc Hào về Phố Hiến đã công bố: (1)“Đôi nét về Thành Hưng và những công trình Thiên chúa giáo ở Phố Hiến”, (2)“Lãng đãng Bán Nguyệt hồ, tản mạn chuyện văn chương”, (3)“Nguyệt hồ thắng cảnh, bức tranh một thời Phố Hiến”, (4)“Đi tìm lời chú giải cho những tấm ảnh Phố Hiến, Hưng Yên xưa”.

Ảnh tư liệu Phố Hiến xưa.