Mekong ASEAN trân trọng giới thiệu bài viết của Đại sứ Indonesia tại Việt Nam Adam Mulawarman Tugio xoay quanh chủ đề này.
 |
| Đại sứ Adam Mulawarman Tugio trong cuộc phỏng vấn với Mekong ASEAN hồi tháng 5/2026. |
Thế giới đang đồng thời phải ứng phó với nhiều biến động. Căng thẳng thương mại, cạnh tranh địa chính trị, sự gián đoạn các tuyến vận tải biển và cạnh tranh công nghệ đang định hình lại nền kinh tế toàn cầu.
Đối với những nền kinh tế có độ mở cao như Indonesia và Việt Nam, những chuyển dịch này không chỉ là các cuộc tranh luận mang tính chiến lược xa vời. Chúng tác động trực tiếp đến các quyết định đầu tư, cơ hội xuất khẩu, chuỗi cung ứng và triển vọng việc làm trên khắp khu vực.
Tuy nhiên, sự phân mảnh không chỉ mang đến rủi ro. Nó còn tạo ra động lực thúc đẩy hợp tác khu vực sâu rộng hơn và những hình thức hội nhập kinh tế mới.
Một bài học quan trọng đang dần trở nên rõ nét: Duy trì tính mở vẫn là một thế mạnh. Những năm gần đây cho thấy các quốc gia có khả năng đa dạng hóa thị trường, sản phẩm và quan hệ đối tác sẽ có vị thế tốt hơn để ứng phó với các cú sốc từ bên ngoài.
Đồng thời, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang giúp giảm chi phí giao dịch, cải thiện hoạt động logistics và tạo điều kiện để doanh nghiệp thuộc mọi quy mô tham gia thương mại khu vực và toàn cầu. Công nghệ có thể nâng cao khả năng chống chịu, nhưng chỉ khi những lợi ích của nó được chia sẻ rộng rãi. Nếu không, công nghệ có nguy cơ làm gia tăng những khoảng cách phát triển vốn đã tồn tại.
Trong bối cảnh đó, việc tăng cường hội nhập kinh tế khu vực càng trở nên cần thiết. Trong gần sáu thập kỷ qua, ASEAN đã theo đuổi cách tiếp cận thực dụng đối với hợp tác khu vực.
Thay vì ngả theo các khối địa chính trị cạnh tranh nhau, ASEAN tập trung duy trì sự cởi mở, ổn định và thương mại dựa trên luật lệ. Cách ASEAN ứng phó với tình trạng phân mảnh toàn cầu rất rõ ràng: Làm sâu sắc hơn hội nhập nội khối, đồng thời tiếp tục gắn kết với các đối tác bên ngoài khu vực.
Bốn ưu tiên định hình chương trình nghị sự này.
Thứ nhất, đẩy mạnh thương mại nội khối ASEAN. Thuế quan không còn là rào cản chủ yếu đối với hội nhập kinh tế. Các hiệp định thương mại tự do của ASEAN đã cắt giảm và xóa bỏ phần lớn thuế quan. Tuy nhiên, tỷ trọng thương mại nội khối vẫn dao động quanh mức 20-30%.
Vì vậy, thách thức lớn hơn nằm ở việc xử lý sự khác biệt về quy định, các biện pháp phi thuế quan, thủ tục hải quan, những điểm nghẽn logistics và sự không đồng nhất về tiêu chuẩn. Nỗ lực hiện đại hóa các hiệp định thương mại khu vực, đơn giản hóa quy tắc xuất xứ và giảm các rào cản phi thuế quan là điều thiết yếu để xây dựng các chuỗi giá trị ASEAN hiệu quả hơn.
Khi các chuỗi cung ứng trở nên minh bạch và kết nối chặt chẽ hơn, khả năng chống chịu của chúng cũng được nâng cao.
Thứ hai, tăng cường ngoại giao thương mại tập thể. Ảnh hưởng của ASEAN bắt nguồn từ khả năng đàm phán với tư cách một khối thống nhất.
Thông qua mạng lưới các hiệp định thương mại trong và ngoài Đông Nam Á, bao gồm Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), ASEAN đã xây dựng một cấu trúc kinh tế kết nối các thị trường lớn trên khắp khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Quy mô thị trường chung của ASEAN mang lại cho các quốc gia thành viên sức mạnh đàm phán lớn hơn so với khi hành động riêng lẻ. Trong thời kỳ chủ nghĩa bảo hộ gia tăng, sự phối hợp trong ngoại giao giúp củng cố cả khả năng chống chịu lẫn vai trò của ASEAN.
Thứ ba, thúc đẩy hội nhập số. Giai đoạn tiếp theo của hội nhập khu vực sẽ được định hình bởi kết nối số nhiều hơn là cơ sở hạ tầng vật chất. Luồng dữ liệu xuyên biên giới, các hệ thống thanh toán có khả năng liên thông, thương mại không giấy tờ và sự hài hòa hóa các quy định về kỹ thuật số có thể giúp giảm chi phí, đồng thời mở ra những cơ hội mới cho doanh nghiệp.
Hiệp định Khung Kinh tế số ASEAN (DEFA) đánh dấu một bước tiến quan trọng hướng tới thiết lập các quy tắc chung cho thương mại số và các công nghệ mới nổi. Tác động tiềm năng của hiệp định không chỉ giới hạn ở các tập đoàn lớn mà có thể tạo ra chuyển biến sâu sắc nhất đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa đang tìm kiếm cơ hội tiếp cận thị trường khu vực.
Hiện nay, hệ thống thanh toán QRIS xuyên biên giới của Indonesia đã thiết lập hợp tác với một số quốc gia thành viên ASEAN và các đối tác ngoài khối, gồm Thái Lan, Malaysia, Singapore, Nhật Bản và Trung Quốc.
Thứ tư, xây dựng khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng. Chỉ chú trọng hiệu quả thôi là chưa đủ. Những gián đoạn gần đây đã bộc lộ tính dễ bị tổn thương của các mạng lưới sản xuất tập trung cao độ.
Chính phủ và doanh nghiệp ngày càng nhận thức rõ sự cần thiết phải cân bằng giữa chi phí và độ tin cậy. Khi các doanh nghiệp đa dạng hóa hoạt động và nhà đầu tư tìm kiếm những địa điểm sản xuất thay thế, Đông Nam Á đang trở thành điểm đến ngày càng hấp dẫn. ASEAN đang chuyển mình từ một tập hợp các nền kinh tế riêng lẻ thành một nền tảng chiến lược kết nối các trung tâm kinh tế lớn trên khắp khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
 |
| Đại sự Adam Mulawarman Tugio phát biểu tại một sự kiện. Ảnh: Đại sứ quán Indonesia |
Trong khuôn khổ khu vực rộng lớn đó, quan hệ đối tác Indonesia - Việt Nam là một ví dụ thuyết phục về cách hợp tác có thể biến những bất định địa chính trị thành cơ hội kinh tế.
Động lực hợp tác đang ngày càng mạnh mẽ sau khi hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào năm 2025 và tiếp đó thông qua một kế hoạch hành động mới, qua đó tiếp tục củng cố mối quan hệ vốn đã được nâng đỡ bởi các liên kết thương mại và đầu tư ngày càng mở rộng.
Tuy vậy, kim ngạch thương mại song phương hiện vẫn chỉ chiếm một tỷ trọng nhỏ trong tổng thương mại của mỗi nước. Tiềm năng chưa được khai thác còn rất lớn. Cơ hội không chỉ nằm ở việc gia tăng thương mại song phương mà còn ở việc xây dựng các chuỗi giá trị khu vực, tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn ngay trong ASEAN.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, một số lĩnh vực nổi bật có thể được thúc đẩy dựa trên cách tiếp cận phát huy tính bổ trợ lẫn nhau. Trước hết là an ninh lương thực và nông nghiệp bền vững, đặc biệt trong bối cảnh áp lực từ biến đổi khí hậu gia tăng.
Indonesia và Việt Nam đều là những nền kinh tế lớn về nông nghiệp và biển, có khả năng thúc đẩy hợp tác trong lĩnh vực thủy sản, logistics, chế biến thực phẩm, hạ tầng chuỗi lạnh và công nghệ nông nghiệp.
Hệ sinh thái xe điện và pin là một lĩnh vực triển vọng khác. Thế mạnh của Indonesia về niken và sản xuất pin bổ trợ cho năng lực chế tạo và ngành xe điện đang phát triển của Việt Nam. Các ngành công nghiệp mới nổi như công nghệ thiết bị bay không người lái cũng mở ra những hướng đi mới cho đổi mới sáng tạo và hợp tác thương mại, trong đó có phát triển nền kinh tế tầm thấp.
Trong lĩnh vực bán dẫn và điện tử, hợp tác khu vực không chỉ mang lại lợi ích mà còn là một yêu cầu tất yếu. Không quốc gia thành viên ASEAN nào có thể tự mình xây dựng một hệ sinh thái bán dẫn hoàn chỉnh, nhưng xét trên phương diện tập thể, khu vực sở hữu nhiều năng lực cần thiết. Các quan hệ đối tác chiến lược có thể góp phần củng cố chuỗi cung ứng khu vực, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào các mạng lưới sản xuất bên ngoài.
Năng lượng tái tạo cũng mang lại những cơ hội tương tự. Cả hai nước đều đang theo đuổi các mục tiêu phát triển bền vững đầy tham vọng và có những thế mạnh bổ trợ nhau trong phát triển năng lượng sạch, công nghệ lưu trữ năng lượng và các sáng kiến liên quan đến carbon. Những nỗ lực chung có thể hỗ trợ cả an ninh năng lượng lẫn quá trình chuyển đổi kinh tế dài hạn.
Kinh tế số tiếp tục là một trong những lĩnh vực hợp tác năng động nhất. Việc nâng cao khả năng liên thông giữa các hệ thống thanh toán phục vụ giao dịch xuyên biên giới, kết hợp với sự phát triển của thương mại điện tử, công nghệ tài chính (fintech) và các hệ sinh thái AI, có thể tạo ra những nền tảng có khả năng mở rộng quy mô, phục vụ không chỉ thị trường mỗi nước mà cả cộng đồng ASEAN rộng lớn hơn.
Du lịch và ngành công nghiệp halal là những mảnh ghép hoàn thiện bức tranh hợp tác, cho thấy hội nhập kinh tế không chỉ giới hạn ở sản xuất và công nghệ mà còn mở rộng sang dịch vụ, giao lưu nhân dân và tạo dựng giá trị trong khu vực.
 |
| Hệ sinh thái xe điện và pin là một lĩnh vực hợp tác triển vọng giữa Việt Nam và Indonesia. Ảnh minh họa: Vinfast |
Thông điệp bao trùm rất rõ ràng: Bất định sẽ tiếp tục là một đặc điểm nổi bật của nền kinh tế toàn cầu. Tranh chấp thương mại, những biến động do công nghệ tạo ra và cạnh tranh địa chính trị khó có thể biến mất. Tuy nhiên, sự phân mảnh không nhất thiết phải quyết định tương lai của ASEAN.
Tài sản quý giá nhất của khu vực chưa bao giờ là quy mô của bất kỳ nền kinh tế đơn lẻ nào, mà chính là khả năng tìm thấy mục tiêu chung giữa sự đa dạng. Bằng cách làm sâu sắc hơn hội nhập, tăng cường ngoại giao thương mại, đẩy nhanh kết nối số và xây dựng các chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu cao, ASEAN có thể đưa ra một mô hình phát triển thay thế: Cởi mở thay vì khép kín, hợp tác thay vì đối đầu, kết nối thay vì chia rẽ.
Trong một thế giới bị phân mảnh, đó có thể chính là lợi thế chiến lược quan trọng nhất của ASEAN.
