Tại hội thảo "Áp lực CBAM, ESG và tiêu chuẩn xanh toàn cầu" do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức ngày 26/8, đã đưa ra một vấn đề đáng chú ý: khi CBAM bắt đầu triển khai, doanh nghiệp Việt có đủ dữ liệu để đi cùng hàng hóa hay chưa.
CBAM - Cơ chế điều chỉnh biên giới Carbon do Liên minh Châu Âu (EU) áp dụng nhằm đánh thuế carbon lên các mặt hàng nhập khẩu vào thị trường này dựa trên lượng khí thải phát ra trong quá trình sản xuất - đi vào thực thi bắt đầu tính thuế từ ngày 1/1/2026, yêu cầu đã chuyển thành từng lô hàng cụ thể, nơi dữ liệu phát thải trở thành “hộ chiếu” bắt buộc.
Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch VCCI nhận định: Áp lực xanh hóa không còn nằm ở từng doanh nghiệp riêng lẻ, mà đang chuyển thành yêu cầu của cả hệ sinh thái sản xuất, từ khu công nghiệp, logistics đến chuỗi cung ứng xuất khẩu. Nếu chỉ một mắt xích không đáp ứng, toàn bộ chuỗi sẽ bị ảnh hưởng.
 |
| Ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam. Ảnh: Ngọc Linh |
Với CBAM, nhà nhập khẩu châu Âu phải khai báo lượng phát thải carbon gắn với từng sản phẩm nhập khẩu. Vì vậy dữ liệu phát thải của doanh nghiệp xuất khẩu không còn là thông tin nội bộ mà trở thành một phần của hồ sơ hàng hóa.
Tại hội thảo, ông Nguyễn Bá Hải, Phó giám đốc Trung tâm hỗ trợ xúc tiến thương mại và đầu tư (Cục Xúc tiến thương mại - Bộ Công Thương) cho biết, CBAM đã bắt đầu áp dụng từ đầu năm nay và sẽ tiếp tục được điều chỉnh theo thời gian.
Dù không trực tiếp thu phí doanh nghiệp Việt Nam, nhưng dữ liệu phát thải sẽ đi kèm từng lô hàng. Nếu không có số liệu, hoặc số liệu không đạt chuẩn, phía nhập khẩu sẽ áp mức phát thải mặc định, và chi phí sẽ quay trở lại doanh nghiệp.
Điểm đáng nói là mức “mặc định” này thường không phản ánh thực tế sản xuất của doanh nghiệp, mà được xây dựng theo ngưỡng tham chiếu cao hơn. Khi đó, doanh nghiệp không chỉ bị tính chi phí lớn hơn mức phát thải thực, mà còn mất đi cơ hội chứng minh năng lực giảm phát thải của mình.
Hệ quả không dừng ở chi phí. Khi giá thành bị đội lên, lợi thế cạnh tranh gần như bị xóa bỏ, đặc biệt với các ngành xuất khẩu có biên lợi nhuận thấp như thép, xi măng, nhôm hay phân bón. Trong bối cảnh đó, cùng một sản phẩm, doanh nghiệp có dữ liệu phát thải đầy đủ sẽ có khả năng giữ giá, trong khi doanh nghiệp không có dữ liệu buộc phải “chịu trận” với mức chi phí áp sẵn.
Theo ông Hải, đây là rủi ro hiện hữu, không phải kịch bản giả định. Bởi trong thực tế, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa thực hiện kiểm kê hoặc chưa xây dựng được hệ thống dữ liệu đạt chuẩn quốc tế, khiến việc chứng minh phát thải gần như không thể thực hiện khi hàng hóa đã đến cửa khẩu.
Các ngành chịu tác động trực tiếp gồm thép, nhôm, xi măng, phân bón và điện, những lĩnh vực vốn chiếm tỷ trọng lớn trong xuất khẩu công nghiệp của Việt Nam.
Tuy nhiên, đáp ứng yêu cầu của khách hàng hay nhà đầu tư lại là câu chuyện khác, bởi nhiều doanh nghiệp vẫn chưa biết phải đo lường và báo cáo theo chuẩn nào.
Doanh nghiệp Việt còn thiếu chuẩn, thiếu dữ liệu và công cụ đo lường
Khi đi vào thực tế, doanh nghiệp cũng loay hoay không biết đang thiếu gì để có thể làm đúng và làm đủ.
Ông Nguyễn Quang Huân, Ủy viên Đoàn chủ tịch UBTW Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch HĐQT Công ty Halcom Việt Nam, cho biết chỉ khoảng 30% doanh nghiệp Việt Nam hiểu và sẵn sàng với ESG.
Điểm nghẽn không nằm ở nhận thức, mà ở việc thiếu công cụ triển khai. Từ đây xuất hiện hai hiện tượng song song: “tô xanh và “làm mà không dám công bố”.
“Tô xanh” là khi doanh nghiệp xây dựng hình ảnh thân thiện môi trường nhưng hoạt động thực tế không thay đổi tương xứng. Ngược lại, “làm mà không dám công bố” xảy ra khi doanh nghiệp đã triển khai ESG nhưng không công bố, do lo ngại bị đánh giá theo các tiêu chuẩn chưa rõ ràng.
Theo ông Huân, cả hai đều xuất phát từ ba thiếu hụt cốt lõi: thiếu tiêu chuẩn thống nhất, thiếu hệ thống đo lường và xác nhận, và thiếu tích hợp ESG vào chiến lược kinh doanh.
Ở cấp rộng hơn, khoảng trống nằm ở chính hệ thống. Việt Nam chưa có khung ESG quốc gia, chưa có bộ tiêu chí theo ngành, chưa có cơ chế xác nhận doanh nghiệp đạt chuẩn, trong khi hệ sinh thái hỗ trợ, đặc biệt cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn còn rời rạc.
Chủ tịch Halcom cũng nhấn mạnh, ESG không chỉ là môi trường, mà bao gồm cả quản trị tài chính, minh bạch dòng tiền và tuân thủ chuỗi cung ứng. Nếu không tích hợp vào vận hành, các hoạt động sẽ khó tạo ra hiệu quả thực chất.
Từ câu chuyện tiêu chuẩn và đo lường, vấn đề quay về điểm xuất phát: dữ liệu.
Ông Hoàng Anh Dũng, Tổng giám đốc Công ty Intraco, cho rằng bước đầu tiên không phải là đầu tư, mà là kiểm kê khí nhà kính.
Hiện có 2.441 cơ sở phải thực hiện kiểm kê, tăng thêm 275 cơ sở so với năm 2024 – đây đã là nghĩa vụ bắt buộc.
Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp vẫn xem kiểm kê là thủ tục báo cáo, trong khi bản chất của nó là công cụ để nhìn rõ cấu trúc phát thải và chi phí. Theo phân tích của Intraco, điện chiếm khoảng 45%, lò hơi 30%, nguyên liệu 15% trong tổng phát thải của một doanh nghiệp điển hình.
Nếu không có bức tranh này, doanh nghiệp rất dễ đầu tư sai trọng tâm, chẳng hạn tập trung vào điện mặt trời, trong khi nguồn phát thải lớn lại nằm ở quy trình nhiệt hoặc nguyên liệu. “Giảm phát thải phải đi từ nguồn phát thải lớn nhất,” ông Dũng nhấn mạnh.
Đại diện Intraco cũng lưu ý, năng lượng tái tạo không tự động đồng nghĩa với “xanh”. Nếu không kiểm soát toàn bộ vòng đời và chuỗi cung ứng, phát thải vẫn tồn tại ở các khâu khác.
Tuy nhiên, ngay cả khi doanh nghiệp đã xác định được nguồn phát thải và cách giảm, khả năng thực hiện vẫn phụ thuộc vào những yếu tố nằm ngoài phạm vi nhà máy.
 |
| Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: Ngọc Linh |
Áp lực không chỉ đến từ những quy định của EU, ông Nguyễn Bá Hải Hải cho biết, từ năm 2028, các tập đoàn lớn của Hàn Quốc như Samsung, LG, Hyundai, Kia sẽ phải tuân thủ tiêu chuẩn xanh trong hệ thống sản xuất, kéo theo toàn bộ chuỗi cung ứng. Lộ trình này dự kiến mở rộng ra các doanh nghiệp Hàn Quốc ở nước ngoài, trong đó có các nhà máy tại Việt Nam, vào khoảng năm 2031.
Thực tế này đã xuất hiện ngay trong quá trình xúc tiến đầu tư. Có dự án yêu cầu tới 316 MW điện mỗi năm, tương đương khoảng một nửa nhu cầu của cả khu công nghiệp, và đặt mục tiêu tiến tới sử dụng 100% năng lượng tái tạo. Đây không còn là câu chuyện lựa chọn, mà là điều kiện để dự án được triển khai.
Chia sẻ thêm từ TS. Trần Hồng Hải, Giám đốc Phát triển bền vững KCN Du Long (Khánh Hòa), các nhà đầu tư FDI khi đi khảo sát thường hỏi về tiêu chuẩn LEED, năng lượng xanh và dữ liệu phát thải ngay từ giai đoạn chọn địa điểm đặt nhà máy. Và những nhà xưởng, văn phòng đáp ứng tiêu chuẩn công trình xanh luôn được ưu tiên lựa chọn hàng đầu.
Một phần lớn phát thải nằm ở hạ tầng dùng chung, từ nguồn điện, xử lý nước thải đến vận chuyển hàng hóa, khiến vai trò của khu công nghiệp và logistics trở nên trực tiếp hơn bao giờ hết.
Ông Nguyễn Bá Hải cho rằng khu công nghiệp có thể tạo ra nền tảng: điện sạch, hệ thống xử lý môi trường, logistics xanh. Nhưng quyết định cuối cùng vẫn nằm ở doanh nghiệp có sử dụng hay không. Thực tế, ngay cả khi doanh nghiệp muốn sử dụng năng lượng tái tạo, việc tiếp cận nguồn điện sạch với chi phí hợp lý vẫn là một thách thức lớn.
Điều này đặt ra bài toán hai chiều: khu công nghiệp phải chuẩn bị hạ tầng đủ tốt, doanh nghiệp phải có động lực và dữ liệu để sử dụng.
Trong khi đó, logistics trở thành mắt xích không thể bỏ qua. Khi các quy định như CBAM được triển khai, yêu cầu về minh bạch phát thải không còn dừng ở nhà máy mà mở rộng ra toàn bộ chuỗi cung ứng. Điều này khiến logistics không còn là khâu vận chuyển thuần túy, mà trở thành một phần trong bài toán quản trị carbon của khách hàng.
Các quy định mở rộng sang bao bì, vận chuyển và chuỗi cung ứng, nếu khâu vận chuyển không được tối ưu, lợi ích giảm phát thải ở sản xuất có thể bị triệt tiêu.
 |
| Đáp ứng CBAM, ESG hay các tiêu chuẩn xanh toàn cầu không còn là lựa chọn. Ảnh: Ngọc Linh |
Theo ông Nguyễn Bá Hải, các tiêu chuẩn tương tự đang hình thành ở nhiều thị trường, với lộ trình cụ thể trong vài năm tới. Điều này khiến ESG không còn là lợi thế cạnh tranh, mà trở thành điều kiện để tham gia thị trường. Doanh nghiệp cần chủ động kiểm kê phát thải, chuẩn hóa dữ liệu và tăng cường liên kết chuỗi cung ứng để thích ứng với các yêu cầu mới.
Một bài toán khác được đặt ra là liệu thị trường có sẵn sàng trả giá cao hơn cho sản phẩm “xanh”, hay toàn bộ chi phí tuân thủ sẽ dồn lên doanh nghiệp.
Ở chiều ngược lại, ông Nguyễn Quang Huân nhìn thấy cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh: khi các tập đoàn lớn siết tiêu chuẩn, doanh nghiệp Việt nếu đáp ứng được sẽ có vị trí tốt hơn trong chuỗi cung ứng, thay vì chỉ cạnh tranh bằng chi phí như trước.
Điểm mấu chốt không nằm ở việc “có làm ESG hay không”, mà ở việc có đo được, có chuẩn để theo và có hạ tầng để thực hiện hay không. Hơn nữa, CBAM, ESG hay các tiêu chuẩn xanh cần được tích hợp vào chiến lược và hoạt động quản trị của doanh nghiệp, thay vì chỉ thực hiện nhằm đáp ứng yêu cầu hồ sơ.
CBAM chỉ là bước khởi đầu. Khi tiêu chuẩn lan rộng sang toàn chuỗi, từ nhà máy đến logistics, khoảng cách sẽ nhanh chóng được xác lập, giữa những doanh nghiệp kiểm soát được phát thải bằng dữ liệu, và phần còn lại vẫn dừng ở cam kết.
