Chiều 27/10, tại Hà Nội, Diễn đàn "Năng lượng sạch cho kỷ nguyên tăng trưởng mới" được tổ chức, nơi các nhà quản lý, chuyên gia và doanh nghiệp nhận diện thực trạng, tháo gỡ điểm nghẽn và định hình giải pháp đồng bộ cho tiến trình chuyển dịch năng lượng trong giai đoạn phát triển mới.

Áp lực tăng trưởng và yêu cầu chuyển dịch năng lượng

Trình bày tham luận tại diễn đàn, bà Nguyễn Thị Thu Huyền, đại diện Viện Năng lượng (Bộ Công Thương) cho biết, giai đoạn 2016 - 2025, sản lượng điện thương phẩm của Việt Nam tăng bình quân 7,6%/năm, công suất cực đại tăng 6,9%/năm. Năm 2025, điện thương phẩm đạt khoảng 288 tỷ kWh, công suất cực đại khoảng 54 GW.

Cũng theo bà Huyền, Việt Nam đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, nên nhu cầu năng lượng tiếp tục tăng mạnh. Cùng với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, sự phát triển của trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và giao thông điện hóa tạo thêm áp lực lên hệ thống cung ứng điện. Trong khi đó, yêu cầu giảm phát thải và tiêu chuẩn môi trường ngày càng cao tại các thị trường quốc tế cũng tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu.

Mặt khác, bức tranh chuyển dịch năng lượng đã thay đổi đáng kể, với điện mặt trời và điện gió ngày càng giữ vai trò lớn hơn trong cơ cấu nguồn điện. Tuy nhiên, nhiệt điện than vẫn chiếm tỷ trọng trên 30%, còn hệ thống điện cũng phải đối mặt với những thách thức về truyền tải, điều độ và khả năng cân bằng cung - cầu khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng lên.

TS Mai Duy Thiện, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam, cho rằng phát triển năng lượng sạch phải gắn với mô hình tăng trưởng mới. Trong mô hình đó, chính sách, hạ tầng truyền tải, công nghệ lưu trữ, thị trường tài chính và nhu cầu sử dụng năng lượng của doanh nghiệp cần kết nối với nhau.

Theo đó, điều chỉnh quy hoạch năng lượng cần tính đến cả việc mở rộng nguồn điện tái tạo, phát triển các nguồn điện nền sạch và tăng cường tính linh hoạt của hệ thống. Thủy điện tích năng, pin lưu trữ, các nguồn điện linh hoạt và những giải pháp chuyển đổi nhiên liệu là các hướng đi cần nghiên cứu, triển khai phù hợp.

Một trong những vấn đề được nhấn mạnh tại diễn đàn do Tạp chí Năng lượng sạch Việt Nam tổ chức là khoảng cách giữa khả năng sản xuất điện sạch và khả năng sử dụng hiệu quả nguồn điện này.

Ông Nguyễn Văn Thiện, Phó Tổng giám đốc CTCP Công nghiệp GG (GG Power), cho rằng sản xuất được điện sạch mới là một nửa bài toán. Nửa còn lại là đưa điện tới nơi cần, vào đúng lúc cần và bảo đảm chất lượng phù hợp.

Hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) góp phần giải quyết bài toán này. Pin tích trữ điện vào giờ thấp điểm, phát điện vào giờ cao điểm, hỗ trợ cân bằng tần số, điện áp và giảm áp lực quá tải cục bộ trên lưới điện. Đây là giải pháp quan trọng trong bối cảnh điện mặt trời phát công suất cao vào ban ngày, trong khi nhu cầu điện có thể đạt đỉnh vào buổi tối.

Tuy nhiên, theo đại diện GG Power, triển khai BESS vẫn gặp những điểm nghẽn về cơ chế doanh thu, giá dịch vụ lưu trữ, vốn đầu tư, tiêu chuẩn kỹ thuật và an toàn phòng cháy, chữa cháy. Do đó, cần sớm hoàn thiện cơ chế thanh toán, mở rộng khả năng tiếp cận tín dụng xanh, tăng cường kiểm tra chất lượng thiết bị và khuyến khích doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Cùng với giải pháp lưu trữ điện, hydrogen sạch được nhìn nhận là hướng phát triển có tiềm năng ứng dụng trong các ngành công nghiệp và giao thông vận tải.

PGS TS Phạm Hoàng Lương, giảng viên cao cấp Đại học Bách khoa Hà Nội, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam, cho biết thị trường hydrogen tại Việt Nam hiện có quy mô khoảng 500.000 tấn/năm, nhưng toàn bộ sản lượng vẫn được sản xuất từ nhiên liệu hóa thạch.

Hoạt động sản xuất và tiêu thụ chủ yếu diễn ra trong phạm vi từng nhà máy, trong khi hạ tầng lưu trữ, vận chuyển và phân phối gần như chưa phát triển.

Theo ông Lương, hydrogen sạch có thể trở thành nguyên liệu đầu vào quan trọng cho sản xuất phân bón, luyện kim, đồng thời mở ra khả năng phát triển các nhiên liệu thay thế trong giao thông vận tải và hàng hải.

Tuy nhiên, giá hydrogen xanh hiện cao gấp 2,5 - 4,5 lần hydrogen truyền thống, trong khi cơ chế bao tiêu, khung pháp lý, tiêu chuẩn chứng nhận và hạ tầng vận chuyển chưa hoàn thiện. Vì vậy, vị chuyên gia này kiến nghị cần ưu tiên quy hoạch hạ tầng lưu trữ, vận chuyển, xây dựng cơ chế hỗ trợ các dự án tiên phong và hình thành thị trường tiêu thụ đủ ổn định để thu hút đầu tư cho hydrogen xanh.

Đa dạng hóa nguồn điện, bảo đảm an ninh năng lượng

Bên cạnh năng lượng tái tạo và hydrogen, điện hạt nhân cũng được đề cập như một phương án bổ sung nguồn điện nền sạch, có khả năng cung ứng ổn định. TS Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (Bộ Khoa học và Công nghệ), nhấn mạnh vai trò của điện hạt nhân trong bảo đảm an ninh năng lượng và thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Tuy nhiên, theo TS Trần Chí Thành, việc phát triển điện hạt nhân đòi hỏi quá trình chuẩn bị kỹ thuật, hoàn thiện hồ sơ địa điểm, đánh giá an toàn, lựa chọn đối tác chuyển giao công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Việt Nam cần có cơ chế tổ chức triển khai chuyên trách, chiến lược nội địa hóa công nghiệp cơ khí hạt nhân và chương trình đào tạo nhân lực dài hạn.

Trong phiên thảo luận tại diễn đàn, các diễn giả đều thống nhất rằng nguồn năng lượng tái tạo tăng nhanh vẫn chưa đủ. Muốn quá trình chuyển dịch năng lượng thành công, Việt Nam phải phát triển cùng lúc nhiều việc: nguồn điện, lưới truyền tải, hệ thống lưu trữ, công nghệ mới và cơ chế huy động vốn.

Tất cả phải nằm trong khả năng chi trả của nền kinh tế. Làm được như vậy, năng lượng sạch mới đáp ứng được nhu cầu điện ngày càng lớn, đồng thời tạo nền tảng cho chuyển đổi xanh, giúp doanh nghiệp cạnh tranh tốt hơn và tạo thêm dư địa cho tăng trưởng bền vững.