Với khoảng 79 triệu xe mô tô, xe gắn máy đang lưu hành, chiếm hơn 90% tổng số phương tiện cơ giới đường bộ, xe máy vẫn là phương tiện đi lại chủ yếu của người dân Việt Nam. Cùng với đó, loại phương tiện này cũng liên quan tới phần lớn các vụ tai nạn giao thông đường bộ, đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với các giải pháp bảo đảm an toàn.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia đã phổ cập hệ thống chống bó cứng phanh (ABS) trên xe mô tô, câu hỏi đặt ra với Việt Nam không chỉ là ABS có hiệu quả hay không, mà còn là đã có đủ cơ sở khoa học để thúc đẩy truyền thông và đối thoại chính sách hay chưa.

Ông Lê Tiên Phong, Giám đốc quốc gia tại Việt Nam của tổ chức AIP Foundation. Ảnh: Ngọc Linh

Đó cũng là lý do AIP Foundation phối hợp với Học viện Chiến lược, Bồi dưỡng cán bộ xây dựng (ACST) triển khai dự án "Nghiên cứu và truyền thông nâng cao nhận thức về hệ thống chống bó cứng phanh dành cho xe mô tô (M-ABS)".

Khác với những nghiên cứu chỉ tập trung đánh giá công nghệ, dự án hướng tới xây dựng bộ bằng chứng khoa học từ dữ liệu Việt Nam nhằm phục vụ nâng cao nhận thức cộng đồng và hỗ trợ quá trình xây dựng chính sách an toàn giao thông.

Ba lớp bằng chứng cho một công nghệ an toàn

Để trả lời câu hỏi về hiệu quả của ABS trong điều kiện giao thông Việt Nam, nhóm nghiên cứu không sử dụng kết quả từ nước ngoài mà lựa chọn phân tích dữ liệu trong nước. Cụ thể, 5.366 vụ tai nạn liên quan đến xe mô tô cùng 150 video va chạm đã được phân tích nhằm đánh giá khả năng can thiệp của hệ thống chống bó cứng phanh trong các tình huống khẩn cấp.

Kết quả mô hình hóa cho thấy khoảng 61-72% số tình huống tai nạn có khả năng chịu tác động của ABS. Nếu phương tiện được trang bị hệ thống này và người điều khiển sử dụng phanh đúng cách, số vụ tai nạn, số người tử vong và bị thương liên quan đến xe mô tô có thể giảm khoảng 22-29%.

Ông Lê Văn Đạt, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, Bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng). Ảnh: Ngọc Linh

Theo ông Lê Văn Đạt, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, Bồi dưỡng cán bộ xây dựng, Trưởng nhóm nghiên cứu, giá trị lớn nhất của dự án không chỉ nằm ở các con số mà ở việc lần đầu tiên Việt Nam có thêm những bằng chứng được xây dựng từ dữ liệu trong nước để phục vụ nghiên cứu và hoạch định chính sách.

"Việc kết hợp phân tích dữ liệu tai nạn giao thông với khảo sát nhận thức cộng đồng sẽ góp phần cung cấp thêm bằng chứng khoa học phục vụ quá trình nghiên cứu, xây dựng chính sách và các giải pháp nâng cao an toàn giao thông tại Việt Nam," ông Đạt nhấn mạnh.

Trao đổi với Mekong ASEAN, ông cho biết đây mới là kết quả bước đầu, phạm vi nghiên cứu hiện chủ yếu tập trung trên các tuyến quốc lộ trọng điểm, trong khi điều kiện giao thông miền núi vẫn chưa được khảo sát đầy đủ. Việc lấy ý kiến người dân cũng cần mở rộng ra nhiều vùng miền để phản ánh sát hơn thực tiễn sử dụng xe máy trên cả nước.

Không dừng lại ở việc đánh giá hiệu quả an toàn, nhóm nghiên cứu còn tìm lời giải cho hai câu hỏi khác: người dân có sẵn sàng đón nhận ABS hay không và việc áp dụng công nghệ này sẽ mang lại hiệu quả kinh tế như thế nào.

Khảo sát 1.247 người tại Hà Nội và TP HCM cho thấy 85% người được hỏi ưu tiên lựa chọn xe được trang bị ABS, trong khi 88,7% ủng hộ việc từng bước mở rộng áp dụng công nghệ này trong tương lai.

Đáng chú ý, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng rào cản không chỉ nằm ở chi phí mà còn ở nhận thức của người tiêu dùng đối với lợi ích của ABS.

Song song với đó, nhóm nghiên cứu đã xây dựng các kịch bản phân tích chi phí - lợi ích đối với từng nhóm xe, bao gồm cả xe sử dụng động cơ đốt trong và xe máy điện.

Kết quả sơ bộ cho thấy tỷ lệ lợi ích - chi phí (BCR) dao động từ 0,4 đến 1,1, đồng thời sẽ tiếp tục được hoàn thiện khi dữ liệu nghiên cứu được mở rộng.

Theo ông Lê Văn Đạt, xu hướng chuyển đổi từ xe máy chạy xăng sang xe điện cũng đã được tính đến trong quá trình xây dựng các kịch bản. Dù sử dụng nguồn động lực khác nhau, nguyên lý hoạt động của hệ thống ABS trên xe máy về cơ bản tương đồng với ô tô. Trong đó, ABS hai kênh được đánh giá mang lại hiệu quả an toàn cao hơn so với hệ thống một kênh.

Theo ông Lê Tiên Phong, Giám đốc quốc gia AIP Foundation tại Việt Nam, chính sách an toàn giao thông chỉ có thể bền vững khi được xây dựng trên nền tảng bằng chứng khoa học.

"Các nghiên cứu lần này không chỉ bổ sung dữ liệu thực tiễn của Việt Nam mà còn góp phần thúc đẩy đối thoại giữa các nhà hoạch định chính sách, giới nghiên cứu và cộng đồng về vai trò của các công nghệ an toàn đã được kiểm chứng trong việc giảm tử vong và thương tích do tai nạn giao thông," ông Phong cho biết.

Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng kỹ năng

Nếu những nghiên cứu mang đến góc nhìn từ dữ liệu thì phần trình diễn kỹ thuật tại hội thảo lại giúp người tham dự hình dung rõ hơn cách ABS hoạt động trong thực tế.

Ông Nguyễn Minh Cương, tay đua xe nghệ danh Cương "Cào Cào", Giám đốc Srider Việt Nam. Ảnh: Ngọc Linh

Theo ông Nguyễn Minh Cương, Giám đốc Srider Việt Nam đồng thời là tay đua xe với nghệ danh Cương "Cào Cào", yếu tố quan trọng nhất để bảo đảm an toàn giao thông vẫn là thái độ và kỹ năng của người điều khiển phương tiện. ABS giúp bánh xe không bị bó cứng khi phanh gấp bằng cách tự động điều chỉnh lực phanh, nhờ đó người lái vẫn duy trì được khả năng điều khiển phương tiện, đặc biệt trên mặt đường trơn trượt hoặc trong những tình huống bất ngờ.

Tuy nhiên, công nghệ không phải "lá bùa an toàn". "ABS hỗ trợ giảm thiểu rủi ro nhưng không thay thế sự tập trung và kỹ năng điều khiển của người lái.", ông Cương nhấn mạnh.

Hệ thống chống bó cứng phanh ABS được lắp đặt ở bánh trước xe gắn máy. Ảnh: Ngọc Linh

ABS cho xe máy: Góc nhìn từ nghiên cứu an toàn giao thông tại Việt Nam ABS đã được chứng minh hiệu quả tại nhiều quốc gia, nhưng việc xem xét áp dụng tại Việt Nam đặt ra yêu cầu về nghiên cứu, thử nghiệm và đánh giá tác động trong bối cảnh hạ tầng, hành vi người tham gia giao thông và môi trường lưu thông đặc thù.