Khi chính phủ Trung Quốc bắt đầu siết chặt chính sách trên diện rộng đối với ngành công nghệ trong mùa hè, các nhà đầu tư mạo hiểm cảm thấy sợ hãi và đã ngừng việc ký séc. Định giá các công ty khởi nghiệp cũng do đó bắt đầu sụt giảm mạnh. Thời kỳ đổi mới bùng nổ của đất nước gần như đã đi tới hồi kết.

Việc siết chặt chính sách của chính phủ Trung Quốc cũng đồng nghĩa với việc phạm vi các lĩnh vực được coi là an toàn để đầu tư sẽ bị thu hẹp. Việc này đã dẫn đến lạm phát trong việc định giá các công ty khởi nghiệp vì các nhà đầu tư mạo hiểm đều cạnh tranh cho các thương vụ giống nhau.

Trong vài tháng qua, các tập đoàn lớn như Alibaba, ByteDance và nhà cung cấp dịch vụ gọi xe Didi đều đã lần lượt chịu nhiều ảnh hưởng tiêu cực của việc siết chặt chính sách. Lĩnh vực dạy kèm trực tuyến, vốn là một điểm nóng của các khoản đầu tư mạo hiểm, cũng đã bị buộc phải chuyển sang phi lợi nhuận theo chính sách mới của chính phủ.

Năm 2021 đạt kỷ lục của đầu tư mạo hiểm

Tuy nhiên, điều kì lạ đã xảy ra khi chỉ trong vài tuần sau đó, các hoạt động đầu tư đã trở lại guồng quay. Theo công ty nghiên cứu Preqin, các khoản đầu tư mạo hiểm ở Trung Quốc đạt mức 130,6 tỷ USD cho năm 2021. Con số này đã thiết lập một kỷ lục mới cho đất nước khi nó cao hơn khoảng 50% so với con số 86,7 tỷ USD của năm 2020 trước đó.

So với những ảnh hưởng tiêu cực được gây ra đối với các tập đoàn lớn trong ngành, các hoạt động đầu tư mạo hiểm đã thực sự có một năm tuyệt vời.

Các doanh nhân và các công ty mạo hiểm đã xoay sở để tìm kiếm những cơ hội mới với tốc độ đáng kinh ngạc. Thay vì tiếp tục tập trung vào các doanh nghiệp Internet, những nhà đầu tư này đã tìm đến các doanh nghiệp công nghệ cốt lõi sản xuất linh kiện bán dẫn, robot và phần mềm doanh nghiệp. So với năm 2016, số vốn đầu tư được đổ vào ngành công nghệ sinh học đã tăng gấp 10 lần trong năm 2021 và đạt 14,1 tỷ USD.

Theo ông Jiang Jingjing, một luật sư chuyên gây quỹ tại King & Wood Mallesons tại Hong Kong, các nhà đầu tư vẫn dành ra một sự quan tâm rất lớn tới công nghệ của Trung Quốc. Điều duy nhất thay đổi ở đây là nơi mà những nhà đầu tư đổ tiền vào. Hiện tại, xu hướng các nhà tài trợ đầu tư vào các doanh nghiệp startup về công nghệ tiên tiến là rất rõ ràng.

Nhìn chung, Trung Quốc vẫn đi sau Thung lũng Silicon về đầu tư mạo hiểm. Trong cùng năm 2021, Mỹ đã đạt kỷ lục mới với 296,6 tỷ USD, gấp hơn hai lần Trung Quốc. Nhưng về một số ngành công nghệ quan trọng, Trung Quốc đã vượt xa Mỹ. Một ví dụ là về ngành sản xuất chip tại Trung Quốc.

Trong khi Tổng thống Joe Biden đang nỗ lực hết sức nhằm cải thiện năng lực sản xuất linh kiện bán dẫn của Mỹ, các công ty khởi nghiệp sản xuất chip tại Trung Quốc lại bị choáng ngợp bởi các đề nghị tài trợ. Theo Preqin, các doanh nghiệp startup về linh kiện bán dẫn và thiết kế bảng mạch tích hợp của Trung Quốc đã nhận được tổng cộng 8,8 tỷ USD tiền vốn đầu tư trong năm ngoái. Tại Mỹ, con số này ít hơn tới 6 lần ở và chỉ ở mức 1,3 tỷ USD.

Xe tự hành của Didi tại Hội nghị Trí tuệ Nhân tạo Thế giới (WAIC) tại Thượng Hải. Ảnh: Bloomberg

Sự nhiệt tình đối với công nghệ cốt lõi đã lan rộng ra toàn quốc. Angelo Yu, người sáng lập Pix Moving tại thành phố Quý Dương đã từng gặp rất nhiều khó khăn khi cố gắng thuyết phục những nhà đầu tư về việc sản xuất xe tự hành. Do bản chất của ngành này vốn tốn nhiều vốn và thời gian, hầu hết mọi người đều giữ thái độ hoài nghi. Tuy nhiên khi chính phủ siết chặt chính sách, những lo lắng của ông cũng tan biến.

Ông Yu cho biết các nhà đầu tư đã thay đổi thái độ đối với công nghệ sâu. Vào năm 2020, ông không biết liệu doanh nghiệp của mình có thể gây quỹ được không. Nhưng đến năm nay, việc gây quỹ không còn là một vấn đề nữa mà vấn đề ở đây là liệu công ty muốn định giá ở mức nào để huy động vốn.

Tiếp cận vốn dễ dàng hơn, kết hợp với nhu cầu lớn về các giải pháp công nghệ được sản xuất nội địa, đã thu hút nhiều nhân tài hơn đến với lĩnh vực kinh doanh. Một ví dụ nổi bật là Yuan Jie, giáo sư tại Đại học Khoa học và Công nghệ Hong Kong. Sau khi dành phần lớn sự nghiệp giúp những tập đoàn quốc tế như Intel phát triển chip của mình, ông Yuan giờ đây đã lựa chọn thành lập Atom Semiconductor Technologies và tự sản xuất silicon.

Kể từ khi được thành lập vào cuối năm 2020, startup này đã hoàn thành hai vòng gọi vốn với mức định giá tăng gấp 4 lần. Điều này đã giúp ông Yuan có thể tìm ra con đường thương mại hóa nghiên cứu lâu năm của mình.

Sinovation Ventures, một quỹ đầu tư mạo hiểm lĩnh vực công nghệ do cựu giám đốc điều hành Google Kai-Fu Lee thành lập, cũng đang có kế hoạch gia tăng đầu tư liên quan đến công nghệ sâu và khoa học đời sống. So với năm 2010, con số này đã tăng 10%.

Gary Rieschel, giám đốc điều hành sáng lập của Qiming Venture Partners, cho biết các công ty startup công nghệ sâu hiện chiếm khoảng 40% danh mục đầu tư của công ty ông. Vào năm 2014, con số này chỉ dừng ở mức 10%.

Ông Rieschel nhận định đây là những gì đang xảy ra với tất cả các quỹ đầu tư mạo hiểm hiện nay. Tất cả đều đang chuyển đổi. Yong Luo, một cựu kỹ sư tại Intel cho biết ở Trung Quốc hiện tại, mọi các hoạt động đang diễn ra rất sôi động và lĩnh vực chip đang rất nóng.

Sự chuyển dịch cần thiết cho tương lai bền vững

Đây cũng gần như chính xác là tương lai mà các nhà hoạch định chính sách của Trung Quốc muốn vạch ra trong kế hoạch 5 năm của mình. Thay vì đầu tư vào games như Tencent và video trực tuyến như Bytedance, chính phủ muốn thúc đẩy phân bổ nhiều nguồn lực hơn cho các hoạt động nghiên cứu và phát triển cơ bản (R&D).

Trong bản kế hoạch kinh tế 5 năm được công bố vào tháng 3/2021, Bắc Kinh đã phác thảo các kế hoạch tăng chi tiêu cho R&D của quốc gia lên hơn 7% mỗi năm. Ngoài ra, bản kế hoạch này cũng chỉ ra 7 lĩnh vực công nghệ mà họ hy vọng sẽ đạt được “những bước đột phá lớn”. Những lĩnh vực này bao gồm khám phá không gian, khoa học não bộ và thông tin lượng tử - tất cả các lĩnh vực mà các công ty Mỹ hiện đang nắm giữ vị trí quan trọng.

Chính phủ Trung Quốc cũng đang đặt cược lớn vào các công nghệ mới nổi như xe chạy bằng hydro và công nghệ sinh học. Đồng thời, nước này cũng đang nỗ lực hết sức nhằm giúp ngành công nghiệp sản xuất linh kiện bán dẫn của họ thu hẹp khoảng cách với các tập đoàn lớn trong ngành như Intel và TSMC.

Nhà máy lắp rap chip tại tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. Ảnh: VCG

Alicia García-Herrero, nhà kinh tế hàng đầu ở Hồng Kông tại ngân hàng đầu tư Natixis, nhận định: “Chính phủ Trung Quốc nhận thức rất rõ tầm quan trọng của đổi mới đối với tương lai của Trung Quốc, đặc biệt là để giảm tác động của quá trình già hóa và tích lũy vốn quá mức đối với tăng trưởng”. Bà nhận định đầu tư vào công nghệ sâu là điều hoàn toàn cấp thiết.

Những sự thay đổi này đều nhằm mục đích giúp giảm phụ thuộc của đất nước vào các nhà cung cấp của Mỹ. Sự xoay trục sang công nghệ cốt lõi của Trung Quốc đã được thực hiện trong nhiều năm. Điều này đã diễn ra một cách nghiêm túc vào năm 2018 khi ZTE gặp phải lệnh cấm xuất khẩu công nghệ từ phía Mỹ. Vì quyết định này, gã khổng lồ thiết bị viễn thông nổi tiếng một thời đã phải đóng cửa hàng loạt dự án lớn của mình.

Sự thật này cũng thể hiện các công ty Trung Quốc dễ bị tổn thương đến mức nào trước các quyết định của Mỹ. Nỗ lực độc lập từ phía Trung Quốc càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết khi Huawei – tập đoàn sản xuất thiết bị truyền thông và điện thoại thông minh hàng đầu của nước này tiếp tục bị Mỹ cho vào danh sách đen.

Tuy nhiên, không có gì đảm bảo chiến lược này sẽ có hiệu quả. Trước đây, Trung Quốc đã xây dựng một thế hệ đại gia công nghệ bằng cách để các doanh nhân tài năng như Jack Ma của Alibaba và Zhang Yiming của ByteDance tự chọn con đường thành công cho riêng mình. Giờ đây, sự đổi mới của khu vực tư nhân lại phụ thuộc nhiều hơn vào mô hình do chính phủ chỉ đạo.

Một dấu hiệu cho thấy sự thận trọng cần được chú ý nhiều hơn là việc nhà sản xuất linh kiện bán dẫn từng một thời đứng đầu thị trường Trung Quốc Tsunghua Unigroup sụp đổ vào năm 2021 sau nhiều năm được chính phủ tài trợ. Sau một thập kỉ tập trung vào mua tài sản tại nước ngoài và tín dụng lỏng lẻo, chính phủ nhận ra các khoản nợ hàng tỷ USD này không thể giúp đất nước tiến gần hơn đến việc xây dựng một doanh nghiệp sản xuất chip bền vững.