 |
| Toàn cảnh hội thảo Đổi mới sáng tạo và hành động giảm thiểu ô nhiễm rác thải nhựa đại dương. Ảnh: Ngọc Linh/ Mekong-ASEAN |
Các nghiên cứu quốc tế cảnh báo, nếu không có hành động quyết liệt, đến năm 2050 rác thải nhựa trong đại dương có thể nhiều hơn cá. Nguy cơ ấy không chỉ là một viễn cảnh xa vời mà đã hiện diện ngay trong cuộc sống hàng ngày, từ đơn hàng thương mại điện tử bọc nhiều lớp nilon, đến những ly nhựa dùng một lần sau mỗi bữa ăn nhanh.
Một khảo sát mới đây do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với các đối tác cho thấy giai đoạn 2020–2025, nhận thức của người dân về nhựa dùng một lần đã thay đổi rõ rệt. Tỷ lệ người coi đây là vấn đề nghiêm trọng tăng từ 69% lên 81%; mức độ quan tâm đến ô nhiễm nhựa cũng tăng từ 64% lên 78%. Đáng chú ý, 62% sẵn sàng trả thêm chi phí để sử dụng bao bì xanh.
Tuy vậy, hành vi tiêu dùng chưa có bước tiến tương ứng. Có tới 92% người dân vẫn dùng nhựa một lần ít nhất mỗi tuần, chủ yếu từ thương mại điện tử và đồ ăn mang đi. Chỉ 24% khách hàng yêu cầu đóng gói tối thiểu khi mua sắm online. Điều này phản ánh nghịch lý: nhận thức ngày càng cao nhưng hành động còn hạn chế do thói quen tiện lợi, thiếu lựa chọn thay thế và hạ tầng tái chế chưa đáp ứng.
EPPIC – Hành trình 5 năm đổi mới sáng tạo để giảm ô nhiễm nhựa
Khởi động từ năm 2019, trùng thời điểm Việt Nam ban hành Kế hoạch hành động quốc gia về rác thải nhựa đại dương, Dự án Thách thức đổi mới sáng tạo giảm ô nhiễm nhựa (EPPIC) đã thu hút gần 350 ý tưởng đổi mới sáng tạo từ 6 quốc gia ASEAN. Trong đó, hơn 40 đội được ươm tạo và 12 đội xuất sắc nhận tài trợ 18.000 USD mỗi đội. Ngoài khoản vốn ban đầu, các đội còn huy động thêm gần 700.000 USD từ các nhà đầu tư và quỹ tác động.
Nhiều sáng kiến tiêu biểu đã được triển khai thực tế: GreenJoy (Việt Nam) với ống hút cỏ thay thế nhựa, CIRAC (Thái Lan) với công nghệ tái chế nhựa không dung môi, Siklus (Indonesia) phát triển trạm nạp lại sản phẩm nhằm giảm bao bì, hay TrashCash (Philippines) – nền tảng tái chế kỹ thuật số.
Tại Lào và Campuchia, giới trẻ cũng góp phần với những thiết bị năng lượng mặt trời ngăn nhựa trôi ra sông biển và các sản phẩm thân thiện môi trường khác.
 |
| Bà Francesca Nardini, Phó Trưởng đại diện UNDP Việt Nam. Ảnh: Ngọc Linh/Mekong-ASEAN |
Đánh giá vai trò của EPPIC 5 năm qua, tại Hội thảo Đổi mới sáng tạo và hành động giảm thiểu ô nhiễm rác thải nhựa đại dương tổ chức tại Hà Nội vừa qua, bà Francesca Nardini, Phó Trưởng Đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam cho biết, các giải pháp từ EPPIC đã giúp ngăn chặn và xử lý gần 3.500 tấn nhựa có nguy cơ thải ra môi trường.
Một điểm mạnh của EPPIC là không chỉ dừng ở cấp độ ý tưởng, mà còn gắn chặt với chính sách công và hợp tác quốc tế.
 |
| Ông Nguyễn Đức Toàn, Cục trưởng Cục Biển và Hải đảo Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Ảnh: Ngọc Linh |
Ở góc độ cơ quan quản lý, ông Nguyễn Đức Toàn, Cục trưởng Cục Biển và Hải đảo Việt Nam (VASI), nhấn mạnh: “Giải quyết ô nhiễm nhựa đại dương không thể là trách nhiệm của một quốc gia đơn lẻ, mà cần sự hợp tác đa quốc gia và sự chung tay của cộng đồng.”
EPPIC đã tạo ra một nền tảng để Việt Nam và ASEAN tham gia sâu hơn vào tiến trình toàn cầu, trong đó có hiệp ước toàn cầu về ô nhiễm nhựa mà Liên Hợp Quốc đang thúc đẩy.
Dù đạt nhiều thành tựu, EPPIC cũng chỉ ra những thách thức lớn. Trong đó, đầu tiên và quan trọng nhất là chi phí khi 68% doanh nghiệp nhỏ cho rằng bao bì bền vững đắt hơn nhiều so với nhựa dùng một lần.
Tiếp theo là hạn chế về hạ tầng tái chế chưa phát triển, chỉ 28% hộ gia đình phân loại rác đúng cách, do thiếu điểm thu gom. Và thách thức không nhỏ từ thói quen tiện lợi vẫn chi phối lựa chọn của phần lớn người tiêu dùng, 59% người dùng vẫn ưu tiên nhựa vì rẻ và nhanh.
Chính vì vậy, theo các chuyên gia, giai đoạn tới có thể tập trung vào ba hướng chính: Đổi mới sáng tạo trong thương mại điện tử và logistics bằng việc mở rộng mô hình giao hàng xanh (Green Delivery) để biến ngành này thành động lực xanh.
Hoàn thiện khung chính sách EPR – khuyến khích doanh nghiệp tái đầu tư vào hạ tầng thu hồi và tái chế. Đồng thời nhân rộng các sáng kiến cộng đồng – từ EPPIC Shop ở Hạ Long đến các cuộc thi đổi mới sáng tạo ở trường đại học, nhằm lan tỏa hành vi bền vững.
