Theo các tài liệu, bia ký, sắc phong lưu giữ tại địa phương, đền Chợ Cháy (còn có tên gọi khác là đền Cẩm Chế, đền Đức vua Bà) ở xã Cẩm Chế, huyện Thanh Hà (cũ) được khởi dựng từ thế kỷ 12.

Vào thời nhà Nguyễn, ngôi đền được xây dựng quy mô với kiến trúc gồm 5 gian tiền tế, 3 gian trung từ và 3 gian hậu cung, tọa lạc trên thế đất đẹp, không gian rộng rãi, cổ kính. Các sắc chỉ dưới triều vua Gia Long, vua Minh Mạng và bia đá thời Tự Đức đều ghi nhận việc duy trì thờ phụng Lý triều Hoàng Thái Hậu tại đây.

Đến năm 1997, đáp ứng nguyện vọng của người dân, chính quyền địa phương đã tiến hành phục dựng ngôi đền trên nền cũ. Công trình được xây dựng theo kiến trúc truyền thống chữ Đinh, sử dụng chất liệu gỗ lim, mái lợp ngói mũi hài, trang trí hoa văn rồng chầu, phượng mớm, đặc trưng thời Lý, tạo nên vẻ đẹp cổ kính, trang nghiêm.

Đền Chợ Cháy tọa lạc tại thôn Du La, xã Hà Bắc, thành phố Hải Phòng. Đền thờ Lý triều Hoàng Thái hậu. Ảnh: Hà Bắc.

Năm 2005, đền Chợ Cháy được UBND tỉnh Hải Dương (cũ) công nhận là di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh. Năm 2024, địa phương khánh thành công trình tu bổ, tôn tạo nhà tiền bái hậu cung của đền.

Về thân thế của Lý triều Hoàng Thái hậu, theo các nguồn tài liệu tại địa phương và truyền ngôn dân gian, bà tên là Hoàng Thị Hồng, là con gái cả trong gia đình có ba chị em gái đều xinh đẹp ở làng Đìa La, vùng Cẩm Chế (nay là thôn Du La, xã Hà Bắc, thành phố Hải Phòng), dân gian còn gọi bà là Hoàng Thị. Thời trẻ, bà Hoàng Thị là người thông minh, giỏi việc chăn trâu, trồng lúa, hái dâu, chăn tằm, dệt vải.

Đền Chợ Cháy thờ Lý triều Hoàng Thái hậu. Ảnh: Mekong ASEAN.

Vào mùa xuân năm Tân Mão (1171), vua Lý Anh Tông đi kinh lý miền duyên hải, qua một vùng non nước hữu tình, ông dừng chân ngắm cảnh, tìm hiểu dân cư…

Từ phía vườn dâu, một giọng ca vang vọng đã khiến nhà vua cảm động, ông cho lính hầu đi tìm người hát. Trước tài năng ca hát và dung nhan xinh đẹp, Hoàng Thị được nhà vua mến mộ, đưa bà về làm thứ phi.

Thời gian sau, bà trở lại về thăm quê, thấy cảnh người dân còn nhiều khó khăn, bà thứ phi Hoàng Thị đã đem tiền, vàng bạc vua ban để lập chợ, đắp đường; đồng thời khuyến khích nông dân trồng dâu, chăn tằm, dệt vải. Bà cho khơi thông các sông lên chợ, mở rộng buôn bán, thông thương, dần tạo nên một vùng quê sầm uất, giàu có.

Hết hạn cho phép, thứ phi rời quê trở lại kinh thành. Trên đường đi, phát hiện ra mình có thai, lo sợ nhà vua sẽ hiểu nhầm mình thất tiết trong thời gian về quê, chuyện đó nếu không thanh minh được sẽ liên lụy đến nhiều người nên bà đã nhảy xuống sông tự vẫn.

Khi hay tin, nhà vua đau buồn, trong lúc tức giận nhất thời đã cho đốt chợ ở quê bà, trước sự nức nở của người dân trong vùng.

Một phiên chợ Cháy ngày nay. Ảnh: Hà Bắc.

Nhưng khi nghĩ lại thấy việc đốt chợ là vội vã, nhà vua đã chu cấp bạc, vàng về xây lại chợ và dựng ngôi đền cạnh chợ, suy tôn bà Hoàng Thị Hồng là Thành hoàng. Các đời vua kế nghiệp đã phong sắc cho bà là "Lý triều Hoàng Thái hậu".

Hàng năm, cứ đến tháng 2 âm lịch dân địa phương lại mở hội đền Chợ Cháy nhằm tôn vinh công đức của Lý triều Hoàng Thái hậu. Lễ hội được tổ chức với sự hưởng ứng, tham gia của đông đảo người dân trong vùng và du khách thập phương.