Bà Trương Lý Hoàng Phi, Phó Chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ TP HCM, CEO IBP/InnoEx. Ảnh: Ban tổ chức.

Trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế tư nhân Việt Nam (VPSF) 2025 ngày 15/9, phiên chuyên đề "Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo - Sức bật để vươn mình" thảo luận về thực trạng ứng dụng Khoa học - Công nghệ, Đổi mới sáng tạo và Chuyển đổi số trong khu vực kinh tế tư nhân, nhận diện những thách thức then chốt.

Từ đó, đề xuất giải pháp để khai thác "sức bật" từ công nghệ, đưa doanh nghiệp bứt phá, hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cùng Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế.

Ông Nguyễn Văn Khoa, Tổng giám đốc FPT, Phó Chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam, Chủ tịch VINASA nhận định, "bây giờ là thời điểm vàng" cho sự phát triển của khoa học công nghệ và khu vực kinh tế tư nhân khi "Bộ tứ trụ cột" được ban hành, gồm Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết 57 về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Nghị quyết 59 về ngoại giao kinh tế, Nghị quyết 66 về hoàn thiện thể chế.

Đặc biệt, 2 dự thảo là Dự thảo Luật Công nghiệp Công nghệ số: Xây dựng khung pháp lý toàn diện cho các lĩnh vực công nghệ số trọng điểm (AI, bán dẫn, tài sản số) và Dự thảo Luật Đầu tư (sửa đổi): Hướng đến đơn giản hóa thủ tục, thu hẹp diện dự án phải xin chủ trương, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm và tăng phân cấp cho địa phương, được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng pháp lý đột phá cho doanh nghiệp.

Liên quan đến lĩnh vực công nghệ, CEO của FPT cho biết doanh thu xuất khẩu dịch vụ công nghệ thông tin đạt 15 tỷ USD năm 2024, tăng trưởng 2 con số nhiều năm liền. Việt Nam cũng có lợi thế lớn về nguồn nhân lực công nghệ, với 100 triệu dân, gần 70% trong độ tuổi lao động. Riêng lĩnh vực công nghệ thông tin có 1,5 triệu lao động, tăng trưởng 10–12%/năm, tương đương 120.000 kỹ sư công nghệ mới.

Bên cạnh đó, Việt Nam đang hình thành một "nguồn nhân lực mới": Digital Workers – AI Agents. Đây là lực lượng lao động ảo có thể hỗ trợ nghiên cứu và phát triển (R&D), giám sát sản xuất thông minh, chăm sóc khách hàng 24/7, hay quản lý vận hành nội bộ. Điều này mở ra khả năng Việt Nam không chỉ xuất khẩu kỹ sư công nghệ, mà còn xuất khẩu lực lượng số hóa tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong khi đó, theo bà Trương Lý Hoàng Phi, Phó Chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ TP HCM, CEO IBP/InnoEx, Trưởng phiên đối thoại, trên bảng xếp hạng Chỉ số Đổi mới Sáng tạo Toàn cầu (GII) năm 2024, Việt Nam đứng thứ 44 trên tổng số 133 nền kinh tế. Vị trí này giúp Việt Nam duy trì thứ hạng ổn định trong nhóm 50 nền kinh tế dẫn đầu, đứng thứ 2 trong nhóm thu nhập trung bình thấp và thứ 10 trong khu vực Đông Nam Á, Đông Á và châu Đại Dương.

Phân tích sâu hơn vào các trụ cột của GII cho thấy một điểm đặc biệt trong năng lực đổi mới sáng tạo của Việt Nam. Cụ thể, Việt Nam thể hiện hiệu suất vượt trội trong các Đầu ra Đổi mới sáng tạo (Innovation Outputs), xếp hạng 36/133, cao hơn đáng kể so với thứ hạng về Đầu vào Đổi mới sáng tạo (Innovation Inputs), xếp hạng 53/133.

"Sự chênh lệch này cho thấy Việt Nam đang tạo ra kết quả đổi mới hiệu quả hơn nhiều so với nguồn lực đầu tư, phản ánh sự sáng tạo nội tại mạnh mẽ của người dân và doanh nghiệp," bà Trương Lý Hoàng Phi đánh giá.

6 nhóm điểm nghẽn chính về khoa học công nghệ đang khiến khu vực tư nhân khó bứt phá

Với câu chuyện cụ thể của doanh nghiệp, theo bà Trương Lý Hoàng Phi, định hướng quốc gia về khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã rất rõ trong các nghị quyết quan trọng. Tuy nhiên, khi đi vào thực tiễn, điều doanh nghiệp tư nhân cảm nhận rõ nhất lại là khoảng cách từ chủ trương đến hành động. Luật và nghị quyết có rồi, nhưng hướng dẫn thi hành cụ thể thì chưa đủ rõ ràng, khiến doanh nghiệp khó tiên liệu để đầu tư dài hạn.

Trong đó, 6 nhóm điểm nghẽn chính đang khiến khu vực tư nhân khó bứt phá, bà Phi nói.

Thứ nhất, thiếu hụt nhân lực chất lượng cao. Doanh nghiệp khan hiếm lao động số, quản trị hiện đại và tay nghề kỹ thuật. Sinh viên tập trung chủ yếu tại các thành phố lớn, trong khi nhiều địa phương không đủ nguồn cung nhân lực, dẫn tới hạn chế khả năng ứng dụng công nghệ.

Thứ hai, rào cản thể chế và thủ tục. Quy định chồng chéo, thiếu nhất quán khiến doanh nghiệp gặp khó trong phê duyệt dự án, đặc biệt ở các lĩnh vực đầu tư, quy định chuyên ngành. Sự thiếu minh bạch trong cơ chế hậu kiểm cũng làm tăng rủi ro pháp lý, gây tâm lý e ngại cho doanh nghiệp.

Thứ ba, khó tiếp cận vốn. Phần lớn doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và khởi nghiệp khó vay tín dụng vì yêu cầu thế chấp cao. Nguồn vốn dài hạn cho nghiên cứu, phát triển (R&D) và đổi mới sáng tạo chưa đa dạng, trong khi các quỹ mạo hiểm, quỹ bảo lãnh tín dụng còn thiếu hoặc hoạt động kém hiệu quả.

Thứ tư, hạ tầng và hệ sinh thái yếu. Nhiều địa phương thiếu trung tâm đổi mới sáng tạo, vườn ươm, không gian khởi nghiệp. Chi phí logistics chiếm tới 16 - 17% GDP, cao hơn nhiều so với mức trung bình toàn cầu, làm giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Thứ năm, thương mại hóa nghiên cứu còn hạn chế. Liên kết giữa viện - trường - doanh nghiệp lỏng lẻo, nhiều công trình khoa học chưa đi vào thực tiễn. Chính sách thuế cho chuyển giao công nghệ chưa đủ hấp dẫn, trong khi khung pháp lý bảo hộ sở hữu trí tuệ trong môi trường số còn bất cập.

Thứ sáu, cạnh tranh từ doanh nghiệp Nhà nước khiến sân chơi của doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), doanh nghiệp khởi nghiệp có phần thu hẹp, hạn chế.

"Những yếu tố này liên kết với nhau thành một vòng luẩn quẩn khiến việc đầu tư và mạnh dạn đổi mới bằng khoa học công nghệ chưa phát triển như kỳ vọng," bà Trương Lý Hoàng Phi nói.

Chính phủ kiến tạo - Doanh nghiệp đồng kiến tạo

Để tháo gỡ tận gốc, báo cáo đề xuất chuyển đổi triết lý hành động: Chính phủ từ "quản lý" sang "phục vụ, đồng hành, kiến tạo"; doanh nghiệp từ "tham vấn" sang "đồng kiến tạo". Theo đó, đề xuất 3 hướng sáng kiến lớn.

Thứ nhất, về thể chế và thực thi, nhiều doanh nghiệp đề xuất thiết kế các cơ chế thử nghiệm (sandbox) thật đơn giản, có khung thời gian và hướng dẫn cụ thể. Đồng thời, cần thời thí điểm cơ chế “30–30–30”, tức giảm 30% thủ tục, 30% chi phí và 30% thời gian xử lý, một cách tiếp cận trực diện vào rào cản mà doanh nghiệp đang gặp phải.

Thứ hai, về tài chính và ưu đãi, cộng đồng doanh nghiệp mong đợi các công cụ thực chất như khấu trừ chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D), hoàn thuế nhanh, hay cơ chế "làn xanh" cho phát hành công khai lần đầu (IPO) và trái phiếu đổi mới. Đa số ý kiến đều cho rằng có thể bắt đầu thí điểm trong các lĩnh vực mũi nhọn như AI, công nghệ xanh, nông nghiệp số.. trước khi mở rộng.

Thứ ba, về hệ sinh thái hỗ trợ, nhiều doanh nghiệp nhấn mạnh vai trò của các trung tâm đổi mới sáng tạo, vườn ươm, nền tảng kết nối do khu vực tư nhân vận hành. Nếu được Nhà nước hỗ trợ về đất đai, thuế và khung pháp lý, đây sẽ là "cánh tay nối dài" giúp chính sách đi vào thực tiễn nhanh và linh hoạt hơn.

Mặt khác, đi vào từng ngành, những sáng kiến trên từng ngành cũng rất đáng chú ý. Chẳng hạn, theo bà Trương Lý Hoàng Phi, với nông nghiệp là đầu tư vào chế biến sâu, sàn giao dịch hàng hóa quốc gia và hệ thống truy xuất minh bạch để nâng cao giá trị xuất khẩu.

"Tất cả những sáng kiến này đều phản ánh rõ một tinh thần, doanh nghiệp tư nhân đã sẵn sàng đổi mới, điều họ cần là cuộc đối thoại cởi mở dựa trên 5 mũi nhọn: thể chế – vốn – dữ liệu – nhân lực – hội nhập và chính sách đồng hành một cách thiết thực. Từ đó doanh nghiệp biết rõ phải làm gì và có niềm tin vào một sân chơi công bằng," Phó Chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ TP HCM nêu ý kiến.