Chiến sự tại Iran đang trở thành một cú sốc địa chính trị – năng lượng mới đối với kinh tế toàn cầu. TS. Cấn Văn Lực và Nhóm tác giả Viện Nghiên cứu kinh tế BIDV ngày 17/3 đã công bố báo cáo đánh giá nhanh của nhóm về tác động đối với kinh tế thế giới và Việt Nam.

Báo cáo lượng hóa tác động đến cuối năm 2026 theo ba kịch bản với mức độ ảnh hưởng khác nhau, từ đó đưa ra một số khuyến nghị.

Theo báo cáo, sau khi chiến sự nổ ra, tâm lý bất an, e ngại rủi ro và thận trọng xuất hiện và tăng nhanh, được phản ảnh qua chỉ số rủi ro địa chính trị toàn cầu, đạt đỉnh mới từ năm 2001 và hiện đang ở mức tương đương Chiến tranh vùng vịnh.

Các thị trường nhạy cảm với rủi ro địa chính trị ghi nhận giá cả biến động nhanh. Trong đó, giá dầu khí là biến số nhạy nhất. Theo đó, đến hết ngày 13/3/2026, giá dầu Brent đã tăng gần 70% từ đầu năm đến nay, hay tăng 45% từ khi có chiến sự (ngày 27/2); giá dầu thô WTI cũng có những diễn biến tương tự.

Trong khi đó, đồng USD có xu hướng mạnh lên (tăng 2,1% so với đầu năm, tăng 1,4% kể từ khi chiến sự xảy ra đến nay) do nhà đầu tư ưu tiên tài sản trú ẩn và kỳ vọng Cục Dự trữ Liên bàng Mỹ (Fed) giảm đà hạ lãi suất khi thận trọng với rủi ro giá cả, lạm phát tăng trở lại trong bối cảnh thuế quan và chiến sự bất định.

Đồng USD mạnh lên đã và đang tăng áp lực tỷ giá đối với nhiều đồng tiền, trong đó có VND, tăng chi phí nhập khẩu và rủi ro đảo chiều dòng vốn đầu tư gián tiếp, đặc biệt là trên thị trường chứng khoán.

Dự báo các kịch bản tác động đến kinh tế - tài chính thế giới

Trước những bất định của xung đột, TS. Cấn Văn Lực cùng nhóm nghiên cứu Viện Nghiên cứu Kinh tế BIDV xây dựng ba kịch bản tác động đối với kinh tế toàn cầu trong năm 2026.

Trong kịch bản cơ sở, với xác suất khoảng 50%, giả định xung đột được kiểm soát và kết thúc trong vòng 4 - 5 tuần. Trong trường hợp này, giá dầu có thể tăng mạnh trong ngắn hạn lên 90 - 105 USD/thùng, trước khi hạ nhiệt về mức bình quân 80 - 83 USD/thùng trong cả năm 2026, cao hơn khoảng 15 - 20% so với năm 2025. Khi đó, lạm phát toàn cầu có thể tăng thêm 0,4 - 0,6 điểm phần trăm, trong khi tăng trưởng GDP thế giới giảm khoảng 0,2 - 0,3 điểm phần trăm so với dự báo đầu năm.

Kịch bản tiêu cực xảy ra nếu xung đột kéo dài trong khu vực và tuyến vận chuyển năng lượng tại eo biển Hormuz bị gián đoạn trong vài tháng. Khi đó, giá dầu có thể lên tăng lên mức 115-120 USD/thùng ở một số thời điểm, sau đó hạ nhiệt về mức bình quân cả năm khoảng 80 - 85 USD/thùng (tăng 15 - 20% so với bình quân cả năm 2025), khiến lạm phát toàn cầu tăng thêm 0,6 - 1 điểm phần trăm và tăng trưởng kinh tế thế giới giảm 0,4 - 0,7 điểm phần trăm.

Ở kịch bản xấu nhất, khi xung đột leo thang và lan rộng với nhiều quốc gia can dự, nguồn cung năng lượng toàn cầu có thể bị gián đoạn nghiêm trọng. Giá dầu có thể tăng lên 120 - 140 USD/thùng,sau đó có thể hạ nhiệt về mức bình quân cả năm khoảng 90 - 97 USD/thùng (tăng 30 - 40% so với bình quân cả năm 2025). Khi đó lạm phát toàn cầu có thể tăng lên 1,2 - 1,7 điểm % và làm giảm GDP thế giới 0,8 - 1,0 điểm %.

Tác động đến kinh tế Việt Nam

Việt Nam là một nền kinh tế mở, hội nhập sâu rộng đã và đang chịu tác động cả trực tiếp và gián tiếp.

Trước hết là lĩnh vực năng lượng, theo chuyên gia BIDV, lĩnh vực này chịu tác động mạnh; giá xăng dầu, khí tăng nhanh dù được hỗ trợ một phần bởi Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Mặc dù hai nhà máy lọc dầu trong nước (Nghi Sơn và Bình Sơn) đã đáp ứng được khoảng 68% nhu cầu, Việt Nam vẫn phụ thuộc một phần đáng kể vào nguồn cung xăng dầu nhập khẩu. Năm 2025, theo Cục Hải quan, Việt Nam nhập khẩu 27,74 triệu tấn xăng dầu, khí hóa lỏng (tăng 3,3% so với năm 2024), trị giá 16,72 tỷ USD (giảm 7,4% so với năm trước, chủ yếu là do giá giảm).

Trong đó, lượng nhập khẩu từ Trung Đông là 6,55 tỷ USD (chiếm 39%), chủ yếu là nhập khẩu dầu thô từ Kuwait (6,14 tỷ USD, chiếm 93,7% giá trị nhập khẩu năng lượng từ Trung Đông, còn lại là nhập khẩu khí hóa lỏng từ Qatar, Ả Rập - Xê Út và UAE - chiếm 6,3%). Điều này cho thấy nguồn nguyên liệu đầu vào xăng dầu, khí Việt Nam vẫn gắn với chuỗi cung ứng dầu khí toàn cầu, đặc biệt là khu vực Trung Đông, đòi hỏi tăng cường an ninh năng lượng là cấp thiết.

Theo đó, những ngành liên đới đến năng lượng (dùng nhiều năng lượng hoặc bị gián đoạn bởi chuỗi cung ứng) chịu tác động nhiều bao gồm vận tải, hàng không, logistics, du lịch; các ngành sản xuất như hóa chất, phân bón, sắt thép - nhôm, vật liệu xây dựng, sản xuất điện, điện tử - điện máy, chip bán dẫn, ô tô, nhựa và sản phẩm nhựa, gỗ và sản phẩm gỗ, giấy và bao bì… Đồng thời, một số ngành sử dụng nhiều phân bón và năng lượng như lúa gạo, cà phê, hồ tiêu hay cây ăn quả, chi phí đầu vào tăng có thể ảnh hưởng đến lợi nhuận của nông dân và doanh nghiệp.

Thứ hai, đối với lĩnh vực thương mại và logistics, thị trường Trung Đông nhập khẩu khoảng 1,74 tỷ USD hàng nông – thủy sản từ Việt Nam năm 2025 (chiếm hơn 2% tổng kim ngạch xuất khẩu của ngành nông – lâm – ngư nghiệp), đang chịu tác động trực tiếp do bị gián đoạn chuỗi cung ứng; chi phí logistics, bảo hiểm tăng và chi phí bảo quản lạnh cũng tăng do giá xăng dầu leo thang. Tuy nhiên, cơ hội mới đang xuất hiện khi nhu cầu về những mặt hàng này từ các thị trường khác (như Châu Âu, châu Phi…) đang tăng lên do chuỗi cung ứng truyền thống bị đứt gãy; một số doanh nghiệp Việt đã nắm bắt được những cơ hội này.

Thứ ba là tỷ giá, như trên đã nêu, đồng USD mạnh lên (chủ yếu do kỳ vọng Fed giảm đà hạ lãi suất trong bối cảnh giá cả, lạm phát tăng trở lại; xu thế trú ẩn vào đồng USD trong bối cảnh bất định) cùng với chỉ số giá nhập khẩu tăng nhanh hơn chỉ số giá xuất khẩu, khiến tỷ giá USD/VND chịu áp lực tăng. Ở kịch bản cơ sở, nhóm nghiên cứu dự báo tỷ giá USD/VND có thể tăng 2-3% trong năm 2026; nếu chiến sự kéo dài, mức biến động có thể còn lớn hơn, khó lường hơn và thu hẹp dư địa chính sách tiền tệ.

Thứ tư là tác động gián tiếp chủ yếu xuất phát từ yếu tố tâm lý trở nên thận trọng hơn của doanh nghiệp, nhà đầu tư và người tiêu dùng. Khi yếu tố bất định tăng và chuỗi cung ứng bị đứt gãy, hành vi đầu tư – tiêu dùng thường chuyển sang trạng thái thận trọng hơn như doanh nghiệp có thể trì hoãn đầu tư, sản xuất, kéo theo giảm đơn hàng, hộ gia đình tăng tiết kiệm, giảm chi tiêu hơn, và dòng vốn đầu tư (cả trực tiếp và gián tiếp) có xu hướng dịch chuyển sang các kênh, tài sản an toàn.

Điều này cũng làm suy yếu đồng thời cả phía cung (do chi phí tăng, gián đoạn đầu vào) và phía cầu (đơn hàng và tiêu dùng chậm lại), khiến thu hút FDI có thể chậm lại, thị trường chứng khoán giảm; tăng trưởng, biên lợi nhuận và hiệu quả hoạt động của nhà đầu tư, doanh nghiệp chịu áp lực giảm trong trường hợp xung đột kéo dài.

Theo đó, với kịch bản cơ sở, nhờ sức chống chịu của nền kinh tế đã có nhiều cải thiện, xu hướng chuyển đổi sử dụng năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng… nên CPI bình quân năm 2026 có thể chỉ tăng thêm 0,3-0,5 điểm % (vẫn quanh ngưỡng mục tiêu 4-4,5%). Nhưng nếu giá dầu quốc tế bình quân năm duy trì vùng 95-100 USD/thùng, lạm phát có thể bị đẩy lên mức 4,5-5% (trong kịch bản xấu nhất), theo nhóm nghiên cứu BIDV.

Tăng trưởng GDP cũng chịu sức ép từ cả ba phía: xuất khẩu ròng chậm lại, tiêu dùng và đầu tư trong nước suy giảm nhẹ do chi phí tăng, tâm lý thận trọng hơn… Theo đó, tăng trưởng GDP Việt Nam năm 2026 bị giảm khoảng 0,6-0,8 điểm % so với trường hợp không có chiến sự (tức là có thể đạt 9,2-9,4%) ở kịch bản cơ sở, hoặc thấp hơn nếu chiến sự kéo dài, leo thang.

Khuyến nghị chính sách

Theo các chuyên gia nhóm nghiên cứu của Viện Nghiên cứu kinh tế BIDV, trong ngắn hạn, ưu tiên quan trọng nhất là không để cú sốc giá xăng dầu chuyển thành cú sốc lạm phát và nguồn cung. Điều này đòi hỏi các biện pháp như bảo đảm nguồn cung xăng dầu, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, linh hoạt sử dụng Quỹ bình ổn giá và xem xét giảm một số loại thuế, phí liên quan.

Ở góc độ vĩ mô, cần xây dựng các kịch bản tăng trưởng, lạm phát gắn với các biện pháp điều hành khác nhau, phối hợp chặt chẽ, hiệu quả giữa chính sách tiền tệ, tài khóa và chính sách vĩ mô khác nhằm ổn định kinh tế vĩ mô, thúc đẩy tăng trưởng, trong đó cần cân bằng giữa tỷ giá và lãi suất (bình ổn lãi suất là cần thiết cho tăng trưởng và ổn định thị trường nhưng cũng cần hợp lý nhằm góp phần kiểm soát lạm phát, tỷ giá).

Đồng thời, cần có cơ chế hỗ trợ kịp thời cho các doanh nghiệp và ngành chịu tác động mạnh, trực tiếp từ chi phí nhiên liệu, vận tải, bảo hiểm và đầu vào tăng cao.

Về dài hạn, chiến sự Iran một lần nữa cho thấy tầm quan trọng của việc tăng cường an ninh năng lượng, mở rộng dự trữ chiến lược, phát triển năng lượng tái tạo và giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài.

Trong bối cảnh địa chính trị ngày càng phức tạp và khó lường, khả năng điều hành linh hoạt chính sách vĩ mô, cùng với việc nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế, sẽ là yếu tố then chốt giúp Việt Nam duy trì ổn định và giữ vững đà tăng trưởng trong những năm tới.

Bên cạnh đó, cần phát triển các thị trường (như chứng khoán, giao dịch hàng hóa) nhằm tạo ra các công cụ phòng ngừa rủi ro giá năng lượng, rủi ro thị trường. Tiếp tục đầu tư hạ tầng chiến lược và nâng cao chất lượng nhân lực để tận dụng tốt hơn các dòng vốn đầu tư mới vào công nghệ, AI, dữ liệu và tài chính trong bối cảnh chiến sự đã và đang tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu.