Sáng 18/8, tại Hà Nội, Bộ Tư pháp Việt Nam tổ chức Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm 2026 với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”.

Nghịch lý thời đại và 3 câu hỏi lớn về trí tuệ nhân tạo

Phát biểu tại phiên khai mạc, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhận định thế giới đang trải qua giai đoạn chuyển đổi mang tính bước ngoặt, nơi sự phát triển của khoa học, công nghệ, AI và dữ liệu lớn vừa mở ra chân trời mới, vừa nới rộng khoảng cách giữa các quốc gia.

"Trước bối cảnh đó, chúng ta đang phải đối mặt với một nghịch lý lớn của thời đại: Đó là rủi ro gia tăng hơn, nhưng dư địa bứt phá cũng mở rộng hơn," Phó Thủ tướng nhấn mạnh.

Việt Nam xác định pháp luật là nền tảng của một xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh và phát triển. Một hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định không chỉ củng cố lòng tin của người dân, doanh nghiệp mà còn là điều kiện tiên quyết để ứng dụng công nghệ an toàn.

Phó Thủ tướng chỉ ra 3 câu hỏi chiến lược mà AI đặt ra cho hệ thống pháp luật: Pháp luật điều chỉnh AI như thế nào để vừa bảo vệ quyền con người, vừa không cản trở đổi mới sáng tạo? AI có thể hỗ trợ như thế nào để nâng cao chất lượng xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật? AI mang lại lợi ích gì cho người dân, doanh nghiệp và xã hội; có giúp giảm thời gian, chi phí tuân thủ và nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật hay không?

Nhận diện những thách thức vượt khỏi biên giới quốc gia như bảo mật dữ liệu, đạo đức thuật toán hay an ninh mạng trong không gian số, Phó Thủ tướng khẳng định: "Đây là lĩnh vực không quốc gia nào có thể đi một mình, mà phải đi cùng nhau".

Bước chuyển tư duy lập pháp và 3 nguyên tắc quản trị AI

Đối với Việt Nam, thể chế cùng hạ tầng và nguồn nhân lực được xác định là 3 đột phá chiến lược. Theo Phó Thủ tướng, Việt Nam đang chuyển mạnh tư duy lập pháp từ "quản trị" sang "thích ứng" và kiến tạo phát triển nhằm khai thác tối đa tiềm năng công nghệ mới, đồng thời giữ vững các giá trị cốt lõi, bảo đảm an ninh hệ thống. Điển hình là việc Quốc hội đã thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo, đưa Việt Nam vào nhóm các quốc gia đi đầu có đạo luật riêng về lĩnh vực này. Song song đó, Chính phủ đang đẩy mạnh hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia và phát triển Cổng Pháp luật quốc gia giai đoạn 2026 - 2030.

Từ thực tiễn trên, Phó Thủ tướng đúc kết 3 nguyên tắc cốt lõi trong ứng dụng AI. Trước hết, yêu cầu kiên quyết là dữ liệu phải "đúng, đủ, sạch, sống, liên thông, thống nhất, dùng chung" làm nền tảng mở để AI hoạt động hiệu quả.

Thứ hai, AI chỉ là công cụ hỗ trợ, con người vẫn nắm quyền quyết định và trách nhiệm cuối cùng. Việc ứng dụng cần phân loại rủi ro theo từng phương thức, đặc biệt phải kiểm soát ở mức cao nhất khi dùng AI hỗ trợ soạn thảo, thẩm định chính sách.

Cuối cùng, cần chú trọng phòng ngừa rủi ro từ sớm, nhận diện và điều hướng chính sách từ xa để ngăn chặn những sai lệch hoặc sự chi phối từ dữ liệu đầu vào.

Định hình không gian pháp lý số ASEAN

Nhấn mạnh vai trò trung tâm của ASEAN trong tiến trình hợp tác pháp luật số, Phó Thủ tướng cho rằng các nguyên tắc, tiêu chuẩn về ứng dụng AI cần được hình thành và dẫn dắt bởi chính khối ASEAN, dựa trên sự đồng thuận và tôn trọng chủ quyền. Với lợi thế dân số trẻ, tốc độ chuyển đổi số nhanh và sự đa dạng về hệ thống pháp luật, ASEAN có tiềm năng trở thành phòng thí nghiệm chính sách phong phú bậc nhất toàn cầu.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, Phó Thủ tướng đề xuất 4 định hướng hợp tác lớn. Đầu tiên là phát triển bộ nguyên tắc chung về ứng dụng AI trong xây dựng và thi hành pháp luật, kế thừa Hướng dẫn của ASEAN về quản trị và đạo đức AI.

Tiếp đó, các nước cần tăng cường chia sẻ tiêu chuẩn dữ liệu pháp luật và kinh nghiệm số hóa nhằm giảm chi phí tuân thủ cho toàn xã hội.

Định hướng thứ ba tập trung vào hợp tác phát triển nguồn nhân lực am hiểu cả pháp luật và công nghệ, đồng thời hỗ trợ hạ tầng dữ liệu, chuyển giao công nghệ để thu hẹp khoảng cách năng lực số.

Cuối cùng, khu vực cần tiếp tục duy trì các cơ chế đối thoại, phát huy vai trò của Nhóm làm việc về quản trị AI và Mạng lưới An toàn AI ASEAN để triển khai các dự án thực tiễn.

Phó Thủ tướng khẳng định, Việt Nam cam kết sẽ tiếp tục là thành viên có trách nhiệm; tích cực, chủ động ủng hộ các sáng kiến hợp tác khu vực và quốc tế; sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm, đồng thời mong muốn học hỏi cách làm hay, sáng tạo, hiệu quả của các thành viên và đối tác quốc tế.

Ngoài ra, Phó Thủ tướng đề nghị Bộ Tư pháp Việt Nam nghiên cứu đầy đủ và có trách nhiệm các ý kiến tại diễn đàn, phối hợp với cơ quan pháp luật, tư pháp các nước ASEAN đề xuất cụ thể hóa các định hướng nêu trên.