Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: Thu Trang/Mekong ASEAN

Việc sắp xếp đơn vị hành chính không chỉ giúp tinh gọn bộ máy mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, phân bổ nguồn lực và tăng cường liên kết giữa các địa phương. Theo các nhà khoa học, để những lợi thế này được phát huy, quá trình cải cách cần gắn với quản trị hiệu quả, chuyển đổi số và bảo đảm khả năng tiếp cận dịch vụ công của người dân.

Tại hội thảo khoa học “Kiến tạo không gian phát triển bền vững trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính” do Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững - Trường Đai học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Hội Địa lý Việt Nam phối hợp tổ chức ngày 22/9, các chuyên gia đã phân tích những thay đổi về không gian phát triển sau khi tổ chức lại địa giới, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm chuyển hóa quy mô mới thành năng lực quản trị và động lực tăng trưởng.

Biến quy mô mới thành năng lực thực thi

Tại sự kiện, PGS.TS Nguyễn Anh Cường, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng việc sắp xếp đơn vị hành chính mở ra cơ hội giảm đầu mối, tập trung nguồn lực và mở rộng quy mô quản trị.

Sau sắp xếp, cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã. Theo ông Cường, những con số này cho thấy Việt Nam đang thực hiện quá trình tái cấu trúc không gian quản trị, gắn với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, phân quyền, chuyển đổi số và tinh gọn bộ máy.

Vấn đề quan trọng là làm thế nào để quy mô lãnh thổ mới chuyển hóa thành năng lực điều hành thực chất, nâng cao chất lượng phục vụ người dân và đóng góp cho phát triển bền vững. Theo PGS.TS Nguyễn Anh Cường, quy mô mới tạo ra cơ hội, còn việc biến cơ hội đó thành năng lực thực thi phụ thuộc vào thiết kế thể chế, nguồn lực, dữ liệu, kênh đại diện và cơ chế giải trình.

"Năng lực Nhà nước không nên được đo chủ yếu bằng hình thức tổ chức hay số lượng đầu mối đã giảm mà bằng khả năng biến cái quyết định chính sách thành kết quả cụ thể cho người dân. Một chính quyền sau sáp nhập có thể có địa bàn rộng hơn và nguồn lực tập trung hơn, nhưng điều đó chỉ có thể trở thành lợi thế nếu có đủ thẩm quyền, ngân sách, nhân lực, dữ liệu, hạ tầng và cái cơ chế giải trình để xử lý vấn đề cục bộ," ông Cường nêu quan điểm.

Từ đó, ông đề xuất đánh giá năng lực thực thi sau sắp xếp trên 5 phương diện gồm khả năng bao quát địa bàn; phân bổ nguồn lực; cung ứng dịch vụ; dữ liệu và số hóa; trách nhiệm giải trình.

Chính quyền tại đơn vị mới cần nắm được thông tin về dân cư, hạ tầng, đất đai, dịch vụ và các nhóm yếu thế; đồng thời phân bổ nguồn lực dựa trên nhu cầu và mức độ bất lợi của từng khu vực. Dữ liệu dân cư, hộ tịch, đất đai, an sinh, doanh nghiệp và hồ sơ thủ tục cũng cần được liên thông để giảm giấy tờ và thời gian đi lại cho người dân.

Theo ông Cường, nhiệm vụ sau sắp xếp phải đi cùng thẩm quyền, ngân sách, nhân lực, dữ liệu và trách nhiệm giải trình tương ứng. Đây là điều kiện để phân quyền phát huy hiệu quả và giúp chính quyền cơ sở chủ động hơn trong xử lý những vấn đề phát sinh tại địa bàn.

PGS.TS Nguyễn Anh Cường, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ tại sự kiện. Ảnh: Thu Trang/Mekong ASEAN

Phát triển không gian đa cực có điều phối

Việc mở rộng địa giới cũng đặt ra yêu cầu tổ chức lại quan hệ giữa trung tâm hành chính mới, các trung tâm cũ và vùng ngoại vi.

PGS.TS Nguyễn Anh Cường đề xuất phát triển không gian theo hướng đa cực có điều phối. Trong đó, trung tâm hành chính mới giữ vai trò điều phối; các trung tâm cũ có thể được chuyển đổi công năng thành điểm phục vụ công, không gian cộng đồng, cơ sở giáo dục, y tế hoặc hỗ trợ số.

Với các địa bàn xa trung tâm, chính quyền có thể tăng cường đầu tư hạ tầng, tổ chức dịch vụ lưu động và duy trì các kênh tiếp xúc cử tri luân phiên. Cách tổ chức này vừa phát huy vai trò của trung tâm mới, vừa tận dụng cơ sở vật chất và năng lực đã hình thành tại các địa bàn trước sắp xếp.

Dẫn ví dụ tại Đông Anh, Hà Nội, ông Cường cho biết một trụ sở được xây dựng cho UBND huyện sau khi thay đổi chức năng đã trở thành trường học tại xã Nam Hồng. Dù cần tiếp tục điều chỉnh và sửa chữa, việc chuyển đổi này đã tạo ra một cơ sở giáo dục phục vụ người dân địa phương.

"Trung tâm hành chính mới giữ vai trò điều phối, các trung tâm cũ được tái chức năng hóa thành những cái điểm phục vụ công, không gian cộng đồng, các cơ sở giáo dục, y tế hoặc là hỗ trợ số. Vùng xa trung tâm thì được bù đắp bằng cái đầu tư hạ tầng, dịch vụ lưu động và kênh tiếp xúc cử tri luân phiên," ông Cường đề xuất.

Bên cạnh việc bố trí lại không gian, quá trình cải cách cũng cần được đánh giá định kỳ sau 6 tháng, 12 tháng và 36 tháng. Các địa phương có thể công khai số lượng hồ sơ được giải quyết, mức độ hài lòng của người dân, chi phí chuyển đổi, kết quả xử lý trụ sở dôi dư và tình hình phân bổ đầu tư.

Theo chuyên gia, việc theo dõi các chỉ số cụ thể không chỉ giúp nhận diện những vấn đề cần điều chỉnh mà còn tạo cơ sở đánh giá đầy đủ hơn hiệu quả của quá trình sắp xếp.

Quản trị không gian theo mạng lưới

Tại phần tham luận, GS.TS Nguyễn Cao Huần, Chủ tịch Hội Địa lý Việt Nam, cho rằng kiến tạo không gian phát triển cần gắn với quản trị không gian. Việc tổ chức lại địa giới chỉ tạo ra bộ khung ban đầu, còn hiệu quả phát triển phụ thuộc vào cách thức liên kết, vận hành và huy động nguồn lực bên trong không gian mới.

“Kiến tạo không gian phát triển bền vững phải luôn gắn liền với việc quản trị không gian đó. Nếu chúng ta chỉ nói là kiến tạo, tức là tổ chức, nhưng không nói đến việc quản trị sau khi tổ chức thế nào thì sẽ rất khó. Vì vậy, hai nội dung này cần được đi song song: kiến tạo không gian và quản trị không gian phát triển,” GS.TS Nguyễn Cao Huân nói.

Đồng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Ngọc Khánh – Thành viên Hội Địa lý Việt Nam cho rằng quản trị theo mạng lưới cần được vận hành theo hai chiều, từ cấp cao xuống cơ sở và từ cơ sở lên cấp cao hơn.

Các sản phẩm OCOP là một ví dụ về khả năng kết nối nguồn lực cộng đồng với hệ thống phân phối, thị trường trong nước và quốc tế. Khi được tổ chức thành mạng lưới, hoạt động quản trị không gian ở cấp thấp sẽ trở thành một bộ phận của hệ thống quản trị ở cấp cao hơn.

“Quản trị không gian ở cấp thấp nó sẽ là một bộ phận của cái quản trị không gian ở cấp cao. Đó là cái ý mà tôi thấy cái địa lý nhân văn của chúng ta có thể góp vào và cái vai trò của không gian địa lý là nằm ở chỗ đó,” PGS.TS Nguyễn Ngọc Khánh nhận định.

Bên cạnh kinh tế và hạ tầng, các chuyên gia cho rằng tổ chức không gian phát triển mới cần tính đến yếu tố văn hóa, cộng đồng và sự tham gia của nhiều chủ thể.

PGS.TS Nguyễn Ngọc Khánh – Thành viên Hội Địa lý Việt Nam chia sẻ tại hội thảo. Ảnh: Thu Trang/Mekong ASEAN

Trong khi đó, PGS.TS Nguyễn Mạnh Dũng cho rằng cách tiếp cận theo địa văn hóa có thể bổ sung chiều sâu cho quá trình sắp xếp đơn vị hành chính. Văn hóa không chỉ là yếu tố tinh thần mà còn là nguồn lực phát triển, góp phần tạo sự đồng thuận và duy trì mối liên kết giữa các cộng đồng trong đơn vị mới.

Theo ông, chuyển từ quản lý sang quản trị cũng đồng nghĩa với việc mở rộng sự tham gia của các tác nhân, bao gồm cơ quan Nhà nước, doanh nghiệp, người dân và cộng đồng. Vấn đề không chỉ là tạo lập không gian mới mà còn là xây dựng các mối liên kết hài hòa bên trong không gian đó.