Bà Đặng Thị Phương Thảo, Phó Cục trưởng Cục Báo chí phát biểu tại toạ đàm “Đạo đức trong trí tuệ nhân tạo lĩnh vực báo chí và truyền thông về biến đổi khí hậu” diễn ra ngày 7/1. Ảnh: BTC.

Phát biểu tại toạ đàm “Đạo đức trong trí tuệ nhân tạo lĩnh vực báo chí và truyền thông về biến đổi khí hậu”, diễn ra tại Hà Nội ngày 7/1, bà Đặng Thị Phương Thảo, Phó Cục trưởng Cục Báo chí (Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) nhận định Việt Nam có tốc độ áp dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong báo chí tương đối nhanh so với khu vực đang phát triển.

Bà Thảo dẫn khảo sát của Viện Báo chí - Truyền thông (Học viện Báo chí và Tuyên truyền) với 240 phóng viên, biên tập viên cho thấy có 96,3% nhà báo đã từng sử dụng AI trong công việc ở các mức độ khác nhau. Cụ thể, 12,9% chỉ ở mức thử nghiệm; 22,5% sử dụng không thường xuyên; 28,8% dùng khi cần và 31,3% sử dụng thường xuyên.

Một khảo sát khác của Viện Nghiên cứu chính sách và phát triển truyền thông (IPS) cũng ghi nhận hơn 60% cơ quan báo chí đã ứng dụng hoặc có kế hoạch ứng dụng AI trong năm 2024, cao gấp đôi so với năm trước đó.

Theo bà Thảo, hiện AI được dùng nhiều nhất ở các khâu hỗ trợ sản xuất nội dung như chỉnh sửa, kiểm tra và dịch thuật, không phải khâu cốt lõi của nghề báo. Những tác vụ liên quan đến giá trị, đánh giá, đạo đức, trách nhiệm xã hội vẫn do con người nắm giữ.

Tuy nhiên, lãnh đạo Cục Báo chí cho rằng, việc áp dụng AI trong báo chí ở Việt Nam mới dừng ở mức manh mún, rời rạc, chủ yếu mang tính hỗ trợ, chưa hình thành chiến lược tổng thể. “Sự khác biệt giữa Việt Nam và các nước phát triển không nằm ở chuyện có dùng AI hay không, mà ở mức độ chuẩn hoá quy trình, kiểm soát rủi ro và chiến lược dài hạn,” bà nói.

Đồng tình với quan điểm trên, ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện IPS nhận định việc ứng dụng AI tại các cơ quan báo chí Việt Nam phần lớn các cơ quan và cá nhân vẫn sử dụng các phần mềm miễn phí, kéo theo nguy cơ rò rỉ và mất an toàn thông tin.

Điều đáng lo ngại hơn, theo ông Đồng, là những rủi ro về chất lượng nội dung như thông tin sai lệch, bản dịch thiếu chính xác, tiêu đề giật gân, hình ảnh gây hiểu nhầm hay vi phạm bản quyền. Những hạn chế này nếu không được kiểm soát có thể làm suy giảm uy tín cơ quan báo chí và thậm chí dẫn tới trách nhiệm pháp lý.

Không chỉ dừng ở rủi ro nội dung, AI còn tác động trực tiếp đến mô hình độc giả và doanh thu báo chí. Ông Đồng chỉ ra rằng khi các công cụ tìm kiếm tích hợp tính năng tóm tắt bằng AI, người dùng có xu hướng đọc ngay phần tổng hợp này thay vì truy cập vào các bài báo gốc. Điều này khiến lưu lượng truy cập vào báo chí sụt giảm, kéo theo doanh thu quảng cáo giảm. Đồng thời, người dùng cũng ngày càng chuyển sang tiêu thụ nội dung trên mạng xã hội, nơi tốc độ sản xuất nội dung nhanh hơn và khả năng thu hút cao hơn.

Mọi sản phẩm do AI hỗ trợ đều phải được kiểm soát bởi con người

Trao đổi với Mekong ASEAN, Viện trưởng Nguyễn Quang Đồng cho biết, điều quan trọng là cần đánh giá toàn diện cả tiềm năng lẫn rủi ro mà AI có thể mang lại đối với hoạt động báo chí của mình. AI có thể giúp tối ưu chi phí, nâng cao hiệu suất và mở ra những mô hình nội dung mới; song song với đó là những nguy cơ về sai lệch thông tin, phụ thuộc công nghệ, tác động đến đạo đức nghề nghiệp và niềm tin công chúng.

"Trên nền tảng đánh giá ấy, cơ quan báo chí cần xác định rõ bài toán trọng tâm muốn giải quyết. Đó là AI sẽ phục vụ khâu nào: nghiên cứu, sản xuất nội dung, biên tập, phân phối hay phân tích dữ liệu. Chỉ khi xác định vấn đề một cách cụ thể, tòa soạn mới có thể trả lời câu hỏi: công nghệ thật sự phù hợp đến đâu và đem lại giá trị thực chất hay không. AI nên là công cụ giúp tăng cường năng lực báo chí, chứ không thể thay thế vai trò của con người. Dù AI có phát triển đến đâu, yếu tố con người vẫn mang tính quyết định và là chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng đối với sản phẩm báo chí".

Ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện IPS

Theo ông Đồng, các cơ quan báo chí cũng cần xây dựng công cụ quản trị nội bộ đối với hoạt động ứng dụng AI. Điều này bao gồm việc ban hành chính sách sử dụng AI có trách nhiệm, tổ chức đào tạo phóng viên, biên tập viên.

Đồng thời, bộ quy tắc nội bộ bảo đảm các nguyên tắc về minh bạch, đáng tin cậy, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, bảo đảm phẩm giá con người, bảo vệ quyền riêng tư và đề cao trách nhiệm xã hội.

Đối với các nội dung có tương tác với người dùng, các toà soạn cần yêu cầu phóng viên, biên tập viên thông báo rõ ràng khi sử dụng nội dung do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa, đồng thời luôn kiểm chứng thông tin trước khi công bố.

Ở góc độ quản lý Nhà nước, bà Đặng Thị Phương Thảo kiến nghị một số giải pháp. Trước hết là cần hoàn thiện thể chế và khung pháp lý về báo chí trong kỷ nguyên AI. Điều này bao gồm rà soát, cập nhật Luật Báo chí, Luật Sở hữu trí tuệ và các nghị định liên quan để bổ sung quy định về sản xuất nội dung báo chí có sự tham gia của AI, cũng như trách nhiệm pháp lý trong trường hợp AI tạo ra thông tin sai lệch, vi phạm đạo đức hoặc bản quyền.

Bà cũng đề xuất xây dựng chuẩn mực đạo đức và quy tắc ứng xử với AI trong báo chí, trong đó quy định rõ nội dung nào được phép hoặc không được phép sử dụng AI, và mọi sản phẩm do AI hỗ trợ đều phải được biên tập, kiểm soát bởi con người. Đồng thời, cần nâng cao năng lực quản lý và giám sát trong môi trường số; bảo vệ bản quyền và giá trị nội dung báo chí; đồng thời chú trọng đào tạo, phát triển nguồn nhân lực báo chí.