Đại biểu Tạ Văn Hạ, Đoàn ĐBQH TP Đà Nẵng. Ảnh: Media Quốc hội

Sáng 12/11, tại phiên chất vấn thuộc kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, tình trạng “bán thầu” qua nhiều tầng trung gian được đặt ra trong phần trao đổi về chậm giải ngân đầu tư công. Cùng với trách nhiệm giám sát nhà thầu, các đại biểu yêu cầu làm rõ những điểm nghẽn phân bổ, sử dụng vốn và cơ chế huy động nguồn lực cho phát triển.

Qua nhiều tầng trung gian, đơn vị thi công cuối cùng gánh chi phí

Nêu ý kiến tranh luận về chậm giải ngân đầu tư công, đại biểu Tạ Văn Hạ, Đoàn ĐBQH TP Đà Nẵng, cho rằng bên cạnh khâu chuẩn bị đầu tư, cần nhận diện tình trạng “đa cấp” trong thi công: nhà thầu trúng thầu nhưng không trực tiếp thực hiện, mà giao việc qua nhiều tầng trung gian.

Theo đại biểu, tổng công ty nhận thầu rồi giao công ty con, tiếp đó chuyển xuống xí nghiệp, tổ, đội và đơn vị trực tiếp thi công. Mỗi tầng nấc giữ lại chi phí quản lý, lợi nhuận, khiến đơn vị cuối cùng chịu sức ép lớn hơn, trong khi vẫn phải đối mặt biến động giá. Hệ quả có thể là đội vốn, chậm thanh toán, chiếm dụng vốn và nợ đọng.

Đại biểu Lê Hữu Trí, Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa, cũng phản ánh dự án được bố trí vốn nhưng chậm giải ngân, kéo dài tiến độ, trong khi công trình thiết yếu thiếu nguồn lực. Đại biểu đề nghị khắc phục phân bổ dàn trải, điều chuyển vốn từ dự án chậm, kém hiệu quả sang dự án triển khai tốt hơn.

Chủ đầu tư phải giám sát việc thực hiện hợp đồng

Trả lời đại biểu, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn thừa nhận bán thầu là một nguyên nhân ảnh hưởng tiến độ giải ngân. Trách nhiệm thuộc về chủ đầu tư trong theo dõi, giám sát quá trình triển khai. Sau đấu thầu và ký hợp đồng, chủ đầu tư phải kiểm tra việc thực hiện, bảo đảm nhà thầu tuân thủ các cam kết. Các bộ, ngành, địa phương và cơ quan chức năng cũng phải phối hợp giám sát chặt chẽ.

Bộ trưởng cho biết năm 2026 là năm đầu thực hiện kế hoạch đầu tư công trung hạn mới, lượng vốn tăng 22% so với năm trước. Cùng với áp lực này, chậm giải phóng, bàn giao mặt bằng tiếp tục là điểm nghẽn; giá nhân công, nguyên vật liệu tăng cũng gây khó khăn.

Thủ tướng đã yêu cầu các bộ, ngành, địa phương đẩy nhanh tiến độ, phấn đấu hoàn thành toàn bộ kế hoạch giải ngân trong năm. Bộ Tài chính đã trình Thủ tướng ban hành Quyết định 1129 về chấm điểm giải ngân đầu tư công, tăng trách nhiệm tổ chức thực hiện.

Bộ trưởng Xây dựng Trần Hồng Minh. Ảnh: Media Quốc hội.

Có nhà thầu trúng nhiều dự án nhưng năng lực không bảo đảm

Cùng trả lời về nội dung trên với Bộ trưởng Tài chính, Bộ trưởng Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, hết tháng 10 giải ngân vốn đầu tư công đạt được khoảng 74%, đây là mức rất tốt so với cùng kỳ năm ngoái. Tuy nhiên, vẫn còn một số tỉnh, thành phố giải ngân đầu tư công còn chậm.

Nguyên nhân khách quan chủ yếu là vấn đề giải phóng mặt bằng, biến động giá, thiếu nguồn vật liệu và nguồn nhân lực. Nhất là vừa qua các đơn vị thi công chuyển sang các nhà thầu tư nhân để làm nên bị thiếu nhân công.

Bên cạnh đó, việc công bố chỉ số giá của các địa phương chưa kịp thời và còn chịu ảnh hưởng của điều kiện thời tiết. Về nguyên nhân chủ quan, đó là trách nhiệm của các chủ dự án về quản trị, tổ chức thực hiện và năng lực điều hành.

Đề cập đến vấn đề lựa chọn nhà thầu phụ và tình trạng "bán thầu" như đại biểu Tạ Văn Hạ nêu, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết, thực tế tại một số địa phương đã phát sinh những bất cập trong hoạt động đấu thầu.

Một vấn đề khác là có những nhà thầu thông qua liên doanh đã trúng nhiều dự án, nhưng năng lực thực tế của một số nhà thầu không bảo đảm, dù năng lực của cả liên doanh đáp ứng yêu cầu. Từ đó phát sinh tình trạng "bán thầu", tức là giao lại công việc cho các nhà thầu nhỏ hơn.

Theo ông Minh, luật Đấu thầu đã quy định quy trình kiểm tra rất chặt chẽ về năng lực tài chính, máy móc thiết bị thi công và nhân lực, nhưng vẫn xuất hiện hiện tượng giao thầu lại. Đây là trách nhiệm thuộc về đơn vị thi công và phải xử lý theo quy định của pháp luật.

Mặt khác, để xảy ra sai phạm này cũng có trách nhiệm của các chủ đầu tư trong việc kiểm soát tiến độ, quản lý chất lượng dự án và đặc biệt là kiểm tra các đơn vị thi công. Bộ trưởng Xây dựng khẳng định sẽ tham gia xây dựng nghị định hướng dẫn luật Đấu thầu nhằm bảo đảm chặt chẽ, khách quan trong quá trình đấu thầu, không để xảy ra các hiện tượng trên.

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung, Đoàn ĐBQH TP Hà Nội. Ảnh: Media Quốc hội.

Vốn chương trình mục tiêu quốc gia giải ngân mới đạt 7,9%

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung, Đoàn ĐBQH TP Hà Nội, chất vấn về tiến độ bố trí, giải ngân vốn ngân sách Trung ương cho các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026–2030, khi năm 2026 chỉ còn hai tháng.

Về vấn đề này, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết năm nay là năm đầu triển khai chương trình mục tiêu quốc gia hợp nhất. Trung ương bố trí 35.000 tỷ đồng, gồm khoảng 10.000 tỷ đồng chi thường xuyên và 25.000 tỷ đồng chi đầu tư. Tuy nhiên, đến ngày 31/10, giải ngân mới đạt 7,9%, mức được Bộ trưởng thừa nhận là rất thấp.

Nguyên nhân là đến tháng 9, Quốc hội mới thông qua nghị quyết phê chuẩn chương trình; sau đó Chính phủ ban hành nghị định và tổ chức tập huấn triển khai.

Bộ trưởng Tài chính nhận định giải ngân năm 2026 khó đạt yêu cầu. Tuy nhiên, chương trình được đánh giá trong giai đoạn 5 năm và được phép chuyển nguồn. Chuẩn bị kỹ, triển khai quyết liệt ngay từ năm đầu là cơ sở cải thiện tiến độ năm 2027.

Ba công cụ tài chính để hút vốn tư nhân vào PPP

Đại biểu Lê Thị Song An, Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh, đề nghị làm rõ cơ chế bố trí vốn Nhà nước tham gia dự án đối tác công tư (PPP), nhất là nguồn lực thực hiện cam kết chia sẻ phần giảm doanh thu. Đại biểu quan tâm việc bố trí vốn kịp thời, đầy đủ, bảo đảm phương án tài chính và niềm tin của nhà đầu tư.

Trả lời, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết hạ tầng có thời gian thu hồi vốn dài, rủi ro cao, nên cần cơ chế hỗ trợ để tư nhân yên tâm tham gia.

Ông dẫn kinh nghiệm quốc tế về ba loại quỹ: quỹ hỗ trợ phát triển dự án, phục vụ nghiên cứu và chuẩn bị đầu tư; quỹ bù đắp khoảng trống tài chính, giúp dự án khả thi, bảo đảm khả năng thu hồi vốn; quỹ đầu tư hạ tầng, cung cấp vốn dài hạn phù hợp đặc thù công trình.

Bộ trưởng nhấn mạnh cơ chế minh bạch và công cụ hỗ trợ tài chính là những điều kiện cần thiết để huy động hiệu quả nguồn lực xã hội.

PPP còn thay đổi cách quản lý, vận hành: Nhà nước tham gia một phần vốn, nhà đầu tư chịu trách nhiệm duy tu, bảo dưỡng, vận hành theo hợp đồng.

Bộ trưởng Tài chính đồng thời yêu cầu bảo đảm quyền lựa chọn của người dân. Khi làm cao tốc thu phí, Nhà nước vẫn cần duy trì, sửa chữa đường hiện hữu. Người dân có thể chọn tuyến đường phù hợp nhu cầu, khả năng chi trả; qua đó việc huy động vốn tư nhân đi cùng bảo đảm lợi ích xã hội.