Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng giải trình các vấn đề đại biểu quan tâm tại phiên chất vấn. Ảnh: Media Quốc hội.

Sáng 12/11, tại phiên chất vấn thuộc kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng giải trình thêm về huy động nguồn lực theo phương thức đối tác công tư (PPP), sử dụng vốn ODA và giải ngân đầu tư công.

Phấn đấu giải ngân 100% kế hoạch vốn đầu tư công

Về đầu tư công, Phó Thủ tướng cho biết Chính phủ đang chỉ đạo quyết liệt các Bộ, ngành, địa phương phấn đấu giải ngân 100% kế hoạch vốn năm 2026. Đây là một động lực quan trọng phục vụ mục tiêu tăng trưởng kinh tế từ 10% trong năm nay.

Theo Phó Thủ tướng, kết quả giải ngân 10 tháng đạt khoảng 74% kế hoạch là mức tích cực đối với năm đầu nhiệm kỳ. Tuy nhiên, Chính phủ tiếp tục yêu cầu đưa vốn vào nền kinh tế một cách thực chất, gắn với tiến độ triển khai công trình.

Làm rõ khoản tạm ứng được đại biểu quan tâm, Phó Thủ tướng giải thích sau khi ký hợp đồng, nhà thầu, đặc biệt tại các dự án lớn, được tạm ứng khoảng 30% để mua nguyên vật liệu và chuẩn bị thi công. Phó Thủ tướng cho rằng, đây là yếu tố khách quan trong quá trình triển khai dự án đầu tư công, đặc biệt đối với những công trình bắt đầu thực hiện trong năm đầu nhiệm kỳ.

Đối với những khoản tồn đọng từ trước, Chính phủ đã có chỉ đạo xử lý. Yêu cầu xuyên suốt là đẩy nhanh thực hiện, nghiệm thu, thanh quyết toán khối lượng hoàn thành, bảo đảm giải ngân đóng góp thực chất vào tăng trưởng.

Nhà nước chia sẻ vốn, giảm rủi ro cho doanh nghiệp đầu tư hạ tầng

Về huy động nguồn lực xã hội, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh thu hút doanh nghiệp tham gia PPP, đặc biệt trong hạ tầng giao thông, có vai trò quan trọng và đã được nhiều nước triển khai hiệu quả.

Ông phân tích hai hình thức thường được áp dụng. Thứ nhất, doanh nghiệp trực tiếp đầu tư xây dựng từ đầu, sau đó thu phí hoàn vốn và hưởng lợi nhuận. Thứ hai, Nhà nước đầu tư xây dựng công trình, rồi chuyển giao cho doanh nghiệp khai thác, thu phí theo hình thức vận hành, bảo trì (O&M).

Việt Nam đã triển khai cả hai, trong đó phổ biến là doanh nghiệp đầu tư rồi thu phí hoàn vốn. Thời gian khai thác thường khoảng 20 năm, trong khi khoản vay ngân hàng thường có kỳ hạn 10–12 năm. Doanh nghiệp vì vậy phải tham gia bằng vốn chủ sở hữu và cân đối dòng tiền trả nợ.

Theo Phó Thủ tướng, Nhà nước có thể hỗ trợ khoảng 50% tổng mức đầu tư, trường hợp đặc biệt lên tới 70%, tùy đặc điểm, vị trí và hiệu quả dự án. Cơ chế chia sẻ này giúp cải thiện tính khả thi tài chính, nhất là với công trình khó thu hút tư nhân.

Thí điểm đấu giá quyền thu phí một số đoạn cao tốc Bắc – Nam

Với hình thức O&M, Phó Thủ tướng cho biết Bộ Tài chính và Bộ Xây dựng đang triển khai phương án thí điểm đấu giá, đấu thầu quyền thu phí một số dự án, đặc biệt là các đoạn trên cao tốc Bắc – Nam.

Ở phương thức này, công trình được Nhà nước đầu tư trước, doanh nghiệp tham gia khai thác theo phương án được xác định. Theo Phó Thủ tướng, đây là hình thức có khả năng thu hút doanh nghiệp do hạn chế những rủi ro liên quan đến giải phóng mặt bằng, thi công và biến động giá trong giai đoạn xây dựng.

Cùng với hỗ trợ vốn đầu tư, pháp luật PPP đã quy định cơ chế chia sẻ khi doanh thu thực tế thấp hơn phương án tài chính. Trong một số trường hợp đặc biệt, Nhà nước có thể xem xét mua lại dự án.

Vay ODA có chọn lọc, tập trung vào dự án lớn

Về vấn đề huy động và sử dụng nguồn vốn vay hỗ trợ phát triển chính thức (ODA), Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng cho biết, Việt Nam hiện đã "tốt nghiệp ODA", đồng nghĩa với việc không còn được tiếp cận những nguồn vốn vay giá rẻ như trước đây, trong khi nhu cầu huy động vốn cho phát triển kinh tế - xã hội vẫn rất lớn.

Tuy nhiên, theo Phó Thủ tướng, dư địa nợ công và nợ Chính phủ của Việt Nam hiện ở mức thấp so với trần Quốc hội cho phép. Đây là điều kiện tạo không gian để Chính phủ tiếp tục huy động nguồn vốn vay ODA phục vụ phát triển kinh tế.

Dù vậy, việc huy động vốn vay phải được tính toán thận trọng, không chỉ xét đến khả năng vay mà còn phải đánh giá đầy đủ hiệu quả kinh tế - xã hội và chi phí sử dụng vốn.

Phó Thủ tướng cho biết, Chính phủ đã chỉ đạo các cơ quan liên quan rà soát kỹ những điều kiện ràng buộc trong các khoản vay, đặc biệt là quy định liên quan đến thi công và lựa chọn nhà thầu, nhằm bảo đảm an toàn trong quá trình triển khai dự án.

Định hướng được Phó Thủ tướng nhấn mạnh là chấm dứt tình trạng vay ODA dàn trải, chỉ tập trung nguồn vốn này cho một số dự án hạ tầng lớn, có sức lan tỏa cao.

Yêu cầu đặt ra đối với các khoản vay ODA không chỉ là huy động được nguồn vốn đáp ứng nhu cầu đầu tư mà còn phải lựa chọn đúng dự án, kiểm soát chặt chi phí vay và những điều kiện đi kèm, bảo đảm hiệu quả sử dụng nguồn lực.