Nghị quyết về Đổi mới mô hình phát triển Việt Nam được thông qua tại Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV (20-24/7/2026) đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển của đất nước. Không chỉ hướng tới mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững, Nghị quyết còn xác lập mô hình phát triển mới dựa trên năng suất, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Tăng trưởng kinh tế không còn là "đích đến" đơn thuần mà là công cụ để thực hiện các mục tiêu phát triển tổng thể về kinh tế, xã hội, văn hóa và củng cố vị thế quốc gia. Bước chuyển tư duy này đang mở ra một không gian tăng trưởng mới, khơi thông các nguồn lực và tạo tiền đề để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu trở thành nước phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045.

Chia sẻ với Mekong ASEAN, TS Lê Duy Bình - Chuyên gia kinh tế, Giám đốc Economica Việt Nam nhìn nhận, Nghị quyết về Đổi mới mô hình phát triển Việt Nam thể hiện bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển khi đặt ra yêu cầu đổi mới toàn diện mô hình phát triển quốc gia. Để hiện thực hóa mô hình phát triển mới, những trụ cột mang tính quyết định cần được triển khai đồng bộ.

Trong đó, đầu tiên là đột phá về thể chế và lấy doanh nghiệp làm trung tâm năng suất. Nếu trước đây tăng trưởng dựa nhiều vào mở rộng quy mô và khai thác yếu tố sản xuất truyền thống, thì động lực mới bắt buộc phải chuyển mạnh sang nâng cao năng suất nội tại.

Tiếp theo là thể chế thông thoáng nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn, khuyến khích đổi mới sáng tạo và tạo môi trường cho các ngành, sản phẩm, kinh doanh. Doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm trong nghiên cứu, phát triển (R&D) và ứng dụng công nghệ, tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao để trực tiếp nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Mô hình phát triển mới đòi hỏi một lực lượng lao động có khả năng thích ứng nhanh với chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Đi cùng với đó là đổi mới phương thức quản trị theo hướng phân cấp, phân quyền rõ ràng, gắn với trách nhiệm giải trình.

Việc mở rộng không gian tăng trưởng đòi hỏi phải tái tổ chức lại không gian phát triển mới dựa trên lợi thế so sánh của từng vùng, từng địa phương. Đồng thời, kết nối các địa phương thông qua các hành lang kinh tế, chuỗi cung ứng, hạ tầng logistics và mạng lưới đô thị – nông thôn thông minh,...

Phát huy lợi thế không gian phát triển gắn với tăng trưởng bền vững

Không gian phát triển mới không chỉ được hình dung bản đồ địa lý mở rộng sau sáp nhập tỉnh. Đây là một khái niệm bao trùm với mọi nguồn lực quốc gia được cấu trúc lại để vận hành hiệu quả hơn và tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn.

Không gian tăng trưởng này được định hình rõ nét trên ba tầng bậc giá trị:

Thứ nhất là sự mở rộng quy mô địa lý và thị trường. Sự hợp nhất địa giới hành chính giúp hình thành những đơn vị lãnh thổ có quy mô diện tích, dân số và GDP đủ tầm vóc để tạo sức cạnh tranh vượt trội. Sau sáp nhập, nhiều địa phương mới sở hữu quy mô dân số từ 3–5 triệu người, diện tích hàng chục nghìn km², tạo ra thị trường tiêu dùng nội vùng đủ lớn, đủ sức hấp dẫn các dự án công nghiệp, dịch vụ có quy mô hàng tỷ USD; tạo tiền đề xuất hiện các đô thị động lực có sức hút mạnh mẽ đối với dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và đầu tư tư nhân trong nước.

Thứ hai là nâng cao hiệu quả quản trị. Không gian mới mở ra dư địa để thực thi các cơ chế phân cấp, phân quyền mạnh mẽ hơn. Việc hợp nhất và trao quyền tự chủ cao hơn cho chính quyền cấp tỉnh sẽ giúp việc triển khai quy hoạch, giải phóng mặt bằng và thu hút đầu tư diễn ra đồng bộ, nhanh chóng,

Thứ ba là sức mạnh cộng hưởng từ sự hội tụ nguồn lực về nhân lực, tài nguyên, hạ tầng và giá trị văn hóa. Sự hội tụ này vừa kích thích đổi mới sáng tạo, liên kết đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh địa phương, vừa tạo ra sự giao thoa văn hóa, làm giàu bản sắc và tăng tính năng động cho môi trường xã hội.

Cốt lõi của việc tổ chức lại không gian phát triển không nằm ở phép cộng cơ học về diện tích đất đai hay quy mô dân số sau khi sáp nhập. Giá trị thực sự nằm ở việc tái định vị vai trò – quy mô – năng lực cạnh tranh của các địa phương. Đây chính là tiền đề để chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ dựa vào chiều rộng sang chiều sâu, từ khai thác tài nguyên thô sang dựa vào năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) và đổi mới sáng tạo.

Từ tư duy quản lý theo địa giới hành chính sang quản trị thống nhất không gian phát triển

Tuy nhiên, quy mô càng lớn thì yêu cầu quản trị càng cao. Địa bàn rộng hơn, dân số đông hơn và cơ cấu kinh tế phức tạp hơn đòi hỏi hệ thống dữ liệu thống nhất, quy trình hành chính đồng bộ và cơ chế phân cấp rõ ràng.

Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV yêu cầu các quyết sách được thông qua phải tạo ra bốn bước chuyển chiến lược. Một trong số đó là chuyển từ quản lý phân tán sang quản trị thống nhất không gian phát triển và nguồn lực quốc gia.

Bước chuyển này đặt ra yêu cầu thay đổi cách nhìn đối với đất đai, biển, đô thị, hạ tầng, tài nguyên và dữ liệu; từ xem xét từng nguồn lực riêng lẻ sang đặt chúng trong một chỉnh thể, gắn với chiến lược quốc gia, lợi thế vùng và hiệu quả tổng thể.

Chia sẻ với Mekong ASEAN về yêu cầu chuyển từ tư duy quản lý theo địa giới hành chính sang quản trị thống nhất không gian phát triển, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội khẳng định đây là một thay đổi rất căn bản về tư duy phát triển.

Dòng chảy kinh tế, dân cư, giao thông, môi trường, văn hóa, dữ liệu và chuỗi sản xuất không dừng lại ở ranh giới hành chính. Nếu mỗi địa phương chỉ quy hoạch và phân bổ nguồn lực trong phạm vi của mình, rất dễ dẫn đến chia cắt không gian phát triển, đầu tư trùng lặp, cạnh tranh không lành mạnh và làm giảm hiệu quả chung của quốc gia.

Chuyển sang quản trị thống nhất không gian phát triển có nghĩa là nhìn đất nước như một chỉnh thể, trong đó các vùng, địa phương và đô thị được kết nối với nhau bằng hành lang kinh tế, hạ tầng giao thông, mạng lưới logistics, chuỗi cung ứng, hệ sinh thái đô thị-nông thôn và các không gian văn hóa, sinh thái chung.

Cách tiếp cận này trước hết sẽ làm thay đổi tư duy quy hoạch. Quy hoạch không thể chỉ dựa trên địa giới, mà phải dựa trên chức năng, lợi thế so sánh, khả năng liên kết và vai trò của từng địa phương trong tổng thể quốc gia. Theo đó, hình thành được mạng lưới phân công, bổ trợ lẫn nhau, tránh đầu tư dàn trải và tạo ra những công trình ít được khai thác.

Tất nhiên, theo ông Sơn, quản trị thống nhất không có nghĩa là làm mờ bản sắc địa phương. Ngược lại, mỗi vùng văn hóa, mỗi cộng đồng và mỗi địa phương phải phát huy tốt nhất bản sắc, lợi thế và nguồn lực riêng của mình để đóng góp vào sức mạnh chung. Thống nhất về tầm nhìn và kết nối nguồn lực, nhưng đa dạng trong bản sắc và mô hình phát triển.

Cũng theo PGS. TS Bùi Hoài Sơn, bước chuyển tư duy quản lý này đặt ra yêu cầu đổi mới công tác cán bộ rất mạnh mẽ. Cán bộ không chỉ cần đúng về phẩm chất, mà phải giỏi về năng lực thực thi, dám chịu trách nhiệm, quản trị dựa trên dữ liệu và tạo ra các kết quả phát triển đo đếm được.

Tái cấu trúc và mở ra không gian phát triển mới chính là nền tảng chiến lược để Việt Nam chuyển dịch căn bản từ mô hình tăng trưởng dựa vào chiều rộng sang chiều sâu, tiến vững chắc tới mục tiêu trở thành nước phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045.