Chiều 11/8, tại Hà Nội, Vụ Hợp tác quốc tế (Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam) cùng Cục Phát triển Cà phê (thuộc Bộ Nông nghiệp, Chăn nuôi và Thủy sản Uganda) và Tổ chức IDH (Hà Lan) phối hợp tổ chức Cuộc họp đối thoại Việt Nam - Uganda trong khuôn khổ hợp tác Nam - Nam về phát triển ngành cà phê bền vững.

Hợp tác tạo động lực mới cho ngành hàng cà phê

TS Phạm Ngọc Mậu, Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, cho biết Việt Nam và Uganda đều có ngành cà phê giữ vai trò quan trọng đối với sinh kế và phát triển nông thôn. Sau gần bốn thập kỷ phát triển, Việt Nam đã trở thành một trong những nước sản xuất, xuất khẩu cà phê hàng đầu thế giới và sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm với Uganda.

Theo ông Mậu, ngành cà phê đang đứng trước những yêu cầu ngày càng cao về thích ứng biến đổi khí hậu, sử dụng hiệu quả tài nguyên, chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn quốc tế. Vì vậy, Việt Nam đang chuyển từ mục tiêu chủ yếu nâng năng suất sang phát triển dựa trên chất lượng, giá trị gia tăng, tính bền vững và khả năng chống chịu.

Ông Frank K. Tumwebaze, Bộ trưởng Nông nghiệp, Chăn nuôi và Thủy sản Uganda, đánh giá chuyến thăm Việt Nam đã mang lại những bài học thiết thực cho Uganda. Ông đặc biệt ấn tượng với năng suất cà phê Việt Nam, khoảng 3,5 tấn/ha, trong khi Uganda gặp khó khăn để đạt 1 tấn/ha.

Uganda mong muốn học hỏi Việt Nam về hệ thống sản xuất, tưới tiêu, thực hành nông học, xử lý sau thu hoạch, quản lý chất lượng và tổ chức thị trường.

Uganda kỳ vọng tăng cường năng lực nghiên cứu để phát triển các giống cà phê năng suất cao, thích ứng với biến đổi khí hậu; cải thiện hệ thống khuyến nông, cung ứng đầu vào và tưới tiêu. Nước này cũng kêu gọi doanh nghiệp hai bên hợp tác trong chế biến, rang xay, cà phê hòa tan, đóng gói, thiết bị, chuyển giao công nghệ, thương mại, tài chính và logistics.

Ông Daan Wensing, Tổng giám đốc điều hành IDH, cho rằng những thay đổi bền vững trong ngành cà phê khó đạt được nếu chỉ dựa vào nỗ lực đơn lẻ. IDH sẽ đóng vai trò kết nối chính phủ, thị trường và các bên trong chuỗi giá trị, đồng thời hỗ trợ kỹ thuật và thúc đẩy đồng đầu tư.

Theo ông, Chương trình Cà phê thích ứng với biến đổi khí hậu (RCP) giữa Việt Nam và Uganda là một minh chứng cho việc hợp tác Nam - Nam kết hợp với thị trường có thể góp phần bảo đảm nguồn cung cà phê bền vững trong dài hạn.

Trong kế hoạch hành động, IDH giữ vai trò đối tác điều phối và hỗ trợ kỹ thuật, thúc đẩy trao đổi kinh nghiệm, hỗ trợ hai nước đáp ứng các quy định quốc tế và yêu cầu phát triển bền vững của thị trường, đặc biệt về bảo vệ môi trường và cải thiện thu nhập nông dân.

Cà phê Việt Nam chuyển mạnh sang phát triển bền vững

TS Lê Văn Đức, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, Việt Nam hiện có khoảng 781.000 ha cà phê, năng suất bình quân 30,3 tạ/ha. Giai đoạn 2015 - 2025, diện tích cà phê tăng từ 641.000 lên 781.000 ha; năng suất từ 24 lên 31 tạ/ha; sản lượng từ 1,41 triệu tấn lên 2,19 triệu tấn, tăng khoảng 786.000 tấn. Năng suất cà phê Việt Nam cao hơn Brazil khoảng 1,4 lần, Colombia 2,8 lần và Indonesia 4,5 lần.

Cùng với sản xuất, xuất khẩu cà phê tăng mạnh, từ 2,68 tỷ USD năm 2015 lên 8,9 tỷ USD năm 2025. Hai thị trường EU và Mỹ chiếm 46,4% kim ngạch xuất khẩu cà phê của Việt Nam năm 2025.

Theo ông Đức, Việt Nam đã triển khai nhiều chương trình tái canh và phát triển cà phê bền vững, đồng thời chú trọng phát triển cà phê đặc sản, nâng cao chất lượng, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu. Diện tích cà phê đặc sản đạt khoảng 11.500 ha năm 2025, dự kiến tăng lên 19.000 ha vào năm 2030. Tỷ lệ cà phê có chứng nhận 4C, Rainforest, Fairtrade và Organic hiện đạt khoảng 40 - 50%, so với khoảng 10% năm 2011.

Hệ thống chế biến cà phê tại Việt Nam ngày càng đa dạng, với khoảng 100 cơ sở chế biến cà phê nhân, 620 cơ sở rang xay, 15 nhà máy cà phê hòa tan và 17 cơ sở phối trộn, tổng công suất thiết kế khoảng 1,503 triệu tấn. Công suất kho bảo quản đạt khoảng 2,36 triệu tấn/năm.

Theo TS Lê Văn Đức, định hướng phát triển ngành cà phê thời gian tới là không mở rộng diện tích vào đất rừng, tập trung tái canh bằng giống chất lượng, đẩy mạnh nông nghiệp tái sinh, nông lâm kết hợp, tưới tiết kiệm và giảm phát thải. Đồng thời, ngành cần tăng cường truy xuất nguồn gốc, dữ liệu vùng trồng để đáp ứng EUDR và các tiêu chuẩn quốc tế.

Ở khâu giá trị gia tăng, Việt Nam cần thúc đẩy chế biến sâu, cà phê đặc sản, thương hiệu và chỉ dẫn địa lý; tăng cường liên kết nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và mô hình PPP. Chuyển đổi số, tài chính xanh, kinh tế tuần hoàn và hợp tác quốc tế cũng được xác định là những động lực quan trọng.

Hai nước ký kế hoạch hành động chung về cà phê

TS Gerald Kyaro, Cục Phát triển Cà phê (Bộ Nông nghiệp, Chăn nuôi và Thủy sản Uganda), cho biết cà phê đóng góp khoảng 24% nguồn thu ngoại tệ và tạo việc làm cho hơn 12,5 triệu người nước này. Năm tài chính 2025/2026, Uganda ước đạt 9,5 triệu bao cà phê loại 60 kg, xuất khẩu 8,3 triệu bao; EU là thị trường lớn nhất, chiếm hơn 60% thị phần.

Trước yêu cầu nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị, Tổng thống Uganda Yoweri Kaguta Museveni đã ký Lộ trình phát triển ngành cà phê, đặt mục tiêu nâng sản lượng lên 20 triệu bao vào năm 2030. Lộ trình tập trung cải thiện giống, củng cố tổ chức nông dân và hợp tác xã, nâng khả năng tiếp cận vật tư đầu vào chất lượng, đồng thời hỗ trợ đầu tư, chế biến, sản xuất cà phê hòa tan và xây dựng thương hiệu.

Một trọng tâm khác là xây dựng hệ thống đăng ký, lập bản đồ và truy xuất nguồn gốc cà phê. Đến nay, khoảng 1,51 triệu nông dân đã được đăng ký và 1,65 triệu ha nông trại được lập bản đồ, định vị địa lý, tạo nền tảng hỗ trợ Uganda đáp ứng yêu cầu của Quy định chống mất rừng của EU (EUDR).

Tuy nhiên, ngành cà phê Uganda vẫn đối mặt với năng suất thấp, suy giảm độ phì nhiêu đất, sâu bệnh, biến đổi khí hậu và chi phí vốn cao với lãi suất 17 - 32%. Việc thiếu cán bộ khuyến nông chuyên trách cũng hạn chế khả năng chuyển giao kỹ thuật cho nông dân.

Trong bối cảnh đó, Uganda xác định hợp tác Nam - Nam với Việt Nam là hướng đi quan trọng. Các lĩnh vực ưu tiên gồm nghiên cứu giống, khuyến nông, nông nghiệp tái sinh, giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc, tổ chức nông dân, chế biến và gia tăng giá trị.

Tại phiên đối thoại, Vụ Hợp tác quốc tế (Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam), Cục Phát triển Cà phê Uganda và IDH đã ký Kế hoạch hành động chung 5 năm về phát triển bền vững ngành cà phê, kế thừa Biên bản ghi nhớ hợp tác nông nghiệp năm 2019. Kế hoạch được triển khai thông qua Chương trình Cà phê thích ứng với biến đổi khí hậu (RCP) giai đoạn 2026 - 2030, tập trung nâng cao khả năng thích ứng của nông dân, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế như EUDR và CS3D.

Quan hệ đối tác cũng hướng tới huy động nguồn lực công - tư, tăng đầu tư, nâng năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng, qua đó xây dựng chuỗi cà phê Uganda và Việt Nam bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu.