Doanh nghiệp Việt còn có thể cạnh tranh bằng lợi thế truyền thống trong bao lâu?

Trong nhiều thập niên, một trong những lợi thế quan trọng của các nền kinh tế đang phát triển là khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu với chi phí cạnh tranh, nguồn lao động dồi dào và năng lực sản xuất ngày càng được cải thiện.

Nhưng cấu trúc cạnh tranh ấy đang thay đổi. Dòng vốn trở nên chọn lọc hơn. Công nghệ rút ngắn khoảng cách giữa các phương thức sản xuất. Những yêu cầu về phát triển bền vững, truy xuất nguồn gốc, quản trị và chất lượng ngày càng trở thành điều kiện để doanh nghiệp bước vào các chuỗi giá trị quốc tế.

Khi khả năng đáp ứng những chuẩn mực có sẵn dần trở thành điều kiện tối thiểu, câu hỏi đặt ra là: đâu sẽ là năng lực tạo khác biệt tiếp theo?

Đây cũng là một trong những vấn đề trọng tâm được Hội nghị Thượng đỉnh Đổi mới Sáng tạo Việt Nam (Vietnam Innovation Summit - VIS) 2026 đặt ra thông qua diễn đàn “Cạnh tranh bằng định chuẩn trong thời kỳ xoay trục kinh tế”, diễn ra sáng 15/10 tại TP HCM.

Cuộc đối thoại dự kiến nhìn lại “thế trận cạnh tranh” mới, khi một bên là những lợi thế truyền thống dựa trên quy mô gia công và chi phí đang dần chạm ngưỡng, bên còn lại là hệ thống yêu cầu ngày càng cao về tiêu chuẩn kỹ thuật thế hệ mới, bao gồm cơ chế kiểm kê carbon, chuẩn mực ESG, tính minh bạch trong truy xuất nguồn gốc, cùng các yêu cầu về hạ tầng đô thị và vận hành bền vững...

Năng lực định chuẩn – năng lực cạnh tranh mới trong thời kỳ kinh tế xoay trục. Ảnh: Duy Quang

Tại VIS 2026, câu chuyện chuẩn mực không còn đơn thuần là tuân thủ một bộ tiêu chí, mà là quá trình doanh nghiệp tiếp nhận chuẩn, chuyển hóa chúng thành năng lực hệ thống và xa hơn, tạo ra những cách làm hay giá trị có khả năng trở thành chuẩn tham chiếu mới cho thị trường.

Đã đến lúc tạo ra chuẩn mực thay vì đáp ứng chuẩn?

VIS 2026 đưa ra bộ cấp độ “3A” trong cách doanh nghiệp xây dựng lợi thế cạnh tranh: Adapt – Align – Author, tương ứng với tiếp nhận, đồng bộ và kiến tạo – định chuẩn. Ở cấp độ đầu tiên, doanh nghiệp thích ứng với yêu cầu của thị trường để tham gia cuộc chơi.

Sang cấp độ thứ hai, tiêu chuẩn không còn được xử lý như những yêu cầu riêng lẻ mà được tích hợp vào quản trị, công nghệ và vận hành. Ở nấc cao hơn, doanh nghiệp tiến tới hình thành những năng lực, cách làm hay giá trị có khả năng được thị trường thừa nhận và trở thành chuẩn mực tham chiếu.

Điểm khác biệt nằm ở chỗ: chuẩn không còn chỉ là đích đến, mà trở thành một phần của năng lực tổ chức. Một tiêu chuẩn quốc tế có thể mở cửa thị trường cho sản phẩm. Nhưng để duy trì chất lượng ấy trên quy mô lớn, doanh nghiệp phải thay đổi cả hệ thống. Và khi một cách làm đủ hiệu quả, ổn định và có khả năng kéo theo sự nâng cấp của các đối tác, nhà cung cấp hay chuỗi giá trị xung quanh, tác động của nó đã vượt khỏi phạm vi một sản phẩm hay một doanh nghiệp.

Đó cũng là lý do câu chuyện “định chuẩn” tại VIS 2026 được đặt trong bối cảnh rộng hơn của năng lực cạnh tranh quốc gia. Từ tác động của các rào cản kỹ thuật, tiêu chuẩn phát triển bền vững và hạ tầng chất lượng đối với dòng vốn, thương mại và chuỗi giá trị, cuộc đối thoại hướng đến ba câu hỏi lớn: Việt Nam đang đứng ở đâu, cần nâng chuẩn những năng lực nào và làm thế nào để đổi mới sáng tạo trở thành năng lực của cả hệ sinh thái?

Một cuộc đối thoại mở ra nhiều góc nhìn

Dự kiến hơn 4000 khách tham dự từ khối quản lý nhà nước, ngoại giao, tổ chức quốc tế, doanh nghiệp, định chế tài chính, quỹ đầu tư, trường đại học, viện nghiên cứu và cộng đồng đổi mới sáng tạo đến từ 10 quốc gia sẽ tham gia VIS 2026 trong hai ngày 14–15/10.

Sự đa dạng về cấu phần khách mời cũng cho thấy “định chuẩn” không phải bài toán riêng của doanh nghiệp. Nó cần được nhìn đồng thời từ chính sách, thị trường, đầu tư, công nghệ đến khả năng thực thi.

Trong một nền kinh tế đang tăng trưởng nhanh, đáp ứng chuẩn có thể giúp doanh nghiệp bước vào thị trường. Ảnh: Lê Tú

Trong phiên “Đâu là những lĩnh vực Việt Nam có thể vươn lên định chuẩn?”, đại diện doanh nghiệp và giới đầu tư dự kiến cùng thảo luận về khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao hơn cho nền kinh tế. Đổi mới sáng tạo ở đây cũng được mở rộng khỏi phạm vi công nghệ, bao gồm tư duy, mô hình và quy trình giải quyết những bài toán hiện hữu tốt hơn, trước khi đi tới câu hỏi quan trọng hơn: làm thế nào những đổi mới riêng lẻ có thể tạo niềm tin, được nhân rộng và trở thành năng lực của hệ sinh thái.

Các trường hợp thực tiễn từ doanh nghiệp sẽ bổ sung cho lớp thảo luận này. Trong đó, Masterise Group tham gia với câu chuyện về quá trình tiếp cận và đưa các tiêu chuẩn quốc tế trong hạ tầng, xây dựng và vận hành vào một dự án trọng điểm, qua đó mở rộng vấn đề từ năng lực thực thi của một doanh nghiệp tới tác động đối với đối tác, chuỗi cung ứng và năng lực của ngành.

Song song với góc nhìn trong nước, các đại diện quốc tế dự kiến mang tới kinh nghiệm về cách chuẩn mực toàn cầu được chuyển giao, bản địa hóa và chuyển hóa thành năng lực tại thị trường sở tại. Cuộc đối thoại vì thế không chỉ đặt câu hỏi “Việt Nam cần học gì từ thế giới”, mà còn hướng tới một câu hỏi xa hơn: sau quá trình tiếp nhận và làm chủ, đâu là những giá trị Việt Nam có thể tạo ra để đóng góp ngược trở lại cho thị trường?

Phiên tọa đàm cấp cao cuối chương trình sẽ đưa câu chuyện về ba điều kiện nền tảng: thể chế đủ khuyến khích đầu tư dài hạn vào nghiên cứu và chất lượng; thị trường đủ khả năng ghi nhận những giá trị vượt lên cạnh tranh bằng giá; và cộng đồng doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư cho những năng lực có ý nghĩa dài hạn.

Nhìn rộng hơn, câu chuyện định chuẩn cũng được đặt trong tổng thể VIS 2026, nơi các cuộc thảo luận trải từ dòng vốn và thể chế, công nghệ sâu, vai trò của đại học trong thương mại hóa nghiên cứu đến đổi mới sáng tạo mở, đầu tư mạo hiểm, kinh tế xanh và chuyển dịch năng lượng.

Thay vì tách rời thành những chủ đề riêng biệt, các lớp nội dung này cùng quay về một câu hỏi chung: một nền kinh tế cần những gì để chuyển từ khả năng hấp thụ các nguồn lực bên ngoài sang năng lực tạo ra giá trị mới từ chính những nguồn lực ấy?

Đây cũng là điểm tạo nên ý nghĩa của một cuộc đối thoại Việt Nam – quốc tế. Kinh nghiệm quốc tế cung cấp hệ quy chiếu về những chuẩn mực và mô hình đang định hình luật chơi mới; trong khi thực tiễn Việt Nam đặt ra bài toán về khả năng chuyển hóa những giá trị đó thành năng lực phù hợp với điều kiện trong nước.

Từ định chuẩn đến năng lực cạnh tranh quốc gia

Trong một nền kinh tế đang tăng trưởng nhanh, đáp ứng chuẩn có thể giúp doanh nghiệp bước vào thị trường. Duy trì chuẩn cho thấy năng lực tổ chức. Nhưng chỉ khi những năng lực ấy tạo ra cách làm tốt hơn, lan sang chuỗi giá trị và hình thành những giá trị có sức tham chiếu, doanh nghiệp mới bắt đầu tiến gần hơn tới khả năng định chuẩn.

Đây cũng là lý do câu chuyện chuẩn mực tại VIS 2026 gắn chặt với đổi mới sáng tạo. Đổi mới tạo ra cách tiếp cận mới. Tiêu chuẩn giúp giá trị mới được kiểm chứng và tạo niềm tin. Năng lực thực thi biến nó thành kết quả. Còn hệ sinh thái quyết định liệu kết quả ấy có thể lan rộng hay chỉ dừng lại ở một trường hợp đơn lẻ.

Theo nghĩa đó, khả năng định chuẩn của một nền kinh tế không thể được đo bằng số lượng doanh nghiệp đạt chứng nhận quốc tế. Điều quan trọng hơn là những chuẩn mực ấy đã tạo ra bao nhiêu năng lực mới, kéo theo bao nhiêu mắt xích trong chuỗi giá trị cùng nâng lên và tạo ra bao nhiêu giá trị có khả năng được thị trường tham chiếu.

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang xoay trục, đây có thể là một trong những chuyển dịch quan trọng nhất đối với tư duy cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam: từ tìm cách đáp ứng luật chơi, sang xây dựng năng lực để tham gia định hình luật chơi.

Bởi cuối cùng, năng lực cạnh tranh của một quốc gia không chỉ nằm ở việc có bao nhiêu doanh nghiệp đạt chuẩn quốc tế. Nó còn nằm ở việc có bao nhiêu năng lực được hình thành từ những chuẩn mực ấy, bao nhiêu giá trị mới được tạo ra và đến một thời điểm nào đó, liệu những giá trị do Việt Nam tạo ra có đủ sức trở thành chuẩn tham chiếu cho thị trường hay không.