Trong nhiều thập kỷ, chi phí cạnh tranh, năng lực sản xuất và tốc độ thích ứng đã giúp doanh nghiệp Việt từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Khi nền kinh tế bước vào giai đoạn phát triển mới, những lợi thế ấy vẫn cần thiết nhưng chưa đủ để tạo ra khoảng cách dài hạn.

Câu hỏi đang dịch chuyển từ khả năng “đáp ứng chuẩn” sang năng lực duy trì chất lượng một cách hệ thống và xa hơn, tạo ra những chuẩn mực có sức tham chiếu cho thị trường.

Khi những lợi thế từng tạo nên sức cạnh tranh dần trở thành điều kiện cơ bản

Trong nhiều năm, câu chuyện cạnh tranh của các nền kinh tế đang phát triển thường gắn với một số lợi thế khá rõ ràng: chi phí hợp lý, nguồn lực sản xuất dồi dào, khả năng mở rộng nhanh và tốc độ thích ứng với nhu cầu của thị trường.

Việt Nam cũng đã đi một chặng đường dài trên nền tảng đó. Từ một điểm đến sản xuất, nền kinh tế ngày càng tham gia sâu hơn vào mạng lưới thương mại, đầu tư và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cùng với quá trình ấy, năng lực của doanh nghiệp trong nước cũng từng bước được nâng lên, từ đáp ứng yêu cầu sản xuất đến tham gia vào những mắt xích có giá trị ngày càng cao hơn.

Khi những lợi thế truyền thống dần thu hẹp, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt đang được đặt trong một mặt bằng yêu cầu mới. Ảnh: Shuttle Stock

Tuy nhiên, khi mặt bằng năng lực của thị trường cùng tăng lên, những yếu tố từng tạo ra khác biệt bắt đầu trở thành điều kiện phổ biến. Chi phí vẫn quan trọng, nhưng ngày càng khó trở thành lợi thế bền vững khi khoảng cách về chi phí giữa các thị trường có thể nhanh chóng thay đổi.

Tốc độ vẫn cần thiết, nhưng một doanh nghiệp có khả năng triển khai nhanh chưa chắc đã tạo được ưu thế dài hạn nếu chất lượng thiếu ổn định. Năng lực sản xuất lớn cũng chưa đủ khi các chuỗi giá trị mới ngày càng đòi hỏi nhiều hơn về công nghệ, quản trị, tính minh bạch, khả năng kiểm soát chất lượng và độ tin cậy xuyên suốt.

Ở một nấc phát triển cao hơn, cuộc cạnh tranh bắt đầu chuyển từ “ai làm đạt chuẩn” sang “ai có thể làm tốt, làm ổn định, duy trì được chuẩn mực đó ở quy mô lớn, và thậm chí, tạo ra những thước đo mới cho thị trường”.

Từ đạt chuẩn đến khả năng biến chuẩn mực thành năng lực nhất quán

Trong một thị trường ngày càng trưởng thành, “đạt chuẩn” trước hết là tấm vé để tham gia cuộc chơi. Doanh nghiệp muốn bước vào một chuỗi cung ứng quốc tế phải đáp ứng các yêu cầu nhất định.

Một sản phẩm muốn tiếp cận phân khúc cao hơn phải thỏa mãn những tiêu chí ngày càng khắt khe. Một tổ chức muốn hợp tác với những đối tác lớn cần chứng minh năng lực quản trị, vận hành và kiểm soát rủi ro tương ứng.

Khi ngày càng nhiều doanh nghiệp có thể đáp ứng những yêu cầu này, việc “đạt chuẩn” tự thân sẽ khó tạo ra khoảng cách cạnh tranh. Sự khác biệt bắt đầu xuất hiện ở khả năng duy trì chuẩn.

Ở những nấc cao hơn của chuỗi giá trị, tốc độ và quy mô cần được đặt trên nền tảng chất lượng, công nghệ và năng lực thực thi nhất quán. Ảnh: Masterise Homes

Đó là lúc chất lượng không phụ thuộc vào một dự án riêng lẻ, một đội ngũ cụ thể hay một thời điểm thuận lợi, mà được chuyển hóa thành cách doanh nghiệp vận hành.

Từ quy trình ra quyết định, lựa chọn đối tác, quản trị dự án đến chất lượng sản phẩm và trải nghiệm khách hàng, cùng một yêu cầu về chất lượng được duy trì xuyên suốt và có khả năng lặp lại. Nói cách khác, chuẩn mực từ một bộ tiêu chí bên ngoài trở thành năng lực bên trong của doanh nghiệp.

Khoảng cách giữa hai trạng thái này không nhỏ. Một doanh nghiệp có thể đạt được chất lượng cao ở một dự án. Nhưng để giữ được chất lượng đó qua hàng loạt dự án, ở những thị trường khác nhau, với hệ thống đối tác ngày càng lớn và độ phức tạp ngày càng cao không phải chuyện dễ dàng.

Khi khả năng ấy được hình thành, doanh nghiệp không còn cạnh tranh bằng một sản phẩm đơn lẻ, mà bằng cả hệ năng lực đứng phía sau sản phẩm.

Đây cũng là nền tảng để doanh nghiệp bước lên một nấc thang cao hơn trong câu chuyện cạnh tranh: từ đạt chuẩn, duy trì chuẩn, đến tạo chuẩn.

Khi chuẩn mực trở thành một lợi thế cạnh tranh mới

“Tạo chuẩn” không nhất thiết đồng nghĩa với việc một doanh nghiệp tự đặt ra một bộ quy tắc mới cho thị trường, mà là ở khả năng hình thành một cách làm, một mức chất lượng hay một mô hình thực thi đủ nhất quán và có sức thuyết phục để trở thành chuẩn tham chiếu cho thị trường. Một yêu cầu cao hơn về chất lượng có thể kéo theo sự thay đổi của nhà cung cấp.

Một cách quản trị mới có thể tạo áp lực nâng cấp năng lực của đối tác. Một tiêu chuẩn vận hành được áp dụng trên nhiều dự án có thể dần hình thành mặt bằng kỳ vọng mới của khách hàng.

Khi thị trường bắt đầu nhìn vào đó để so sánh và các doanh nghiệp khác cũng buộc phải cải thiện theo, chuẩn mực mới đó tạo ra đã bắt đầu vượt khỏi phạm vi của doanh nghiệp tạo ra nó để mang lại những tác động ở phạm vi lớn hơn.

Trong thời kỳ xoay trục kinh tế, lợi thế cạnh tranh mới nằm ở việc ai có thể tạo chuẩn để trở thành tham chiếu cho thị trường. Ảnh: Masterise Homes

Câu chuyện lúc này không còn dừng ở việc doanh nghiệp sở hữu nguồn lực lớn mạnh ra sao, mà chuyển sang câu hỏi: doanh nghiệp có khả năng chuyển nguồn lực ấy thành những chuẩn mực có thể duy trì, nhân rộng và tạo ảnh hưởng hay không. Đây có thể là một trong những chuyển dịch mang tính bản lề của năng lực cạnh tranh trong thời kỳ xoay trục kinh tế.

Một câu hỏi mới cho doanh nghiệp Việt

Với doanh nghiệp Việt Nam, câu hỏi “khi những lợi thế truyền thống dần thu hẹp, đâu là dư địa cạnh tranh tiếp theo” càng trở nên đáng chú ý khi nền kinh tế đang đứng trước yêu cầu tiến sâu hơn vào các phân khúc có giá trị gia tăng cao.

Bước chuyển đó rõ ràng khó có thể chỉ dựa vào lợi thế chi phí. Công nghệ có thể rút ngắn khoảng cách về năng suất, vốn có thể giúp mở rộng quy mô, nhưng năng lực tạo ra chất lượng ổn định qua thời gian cần một quá trình tích lũy dài hơn: từ con người, quản trị, hệ thống đối tác đến khả năng thực thi,…

Trong bối cảnh ấy, cuộc cạnh tranh tiếp theo có thể được nhìn qua ba nấc phát triển rõ nét: đạt chuẩn để tham gia, duy trì chuẩn để củng cố năng lực và từng bước tạo chuẩn để trở thành tham chiếu cho thị trường trong giai đoạn mới. Khoảng cách giữa ba nấc này cũng phản ánh khoảng cách giữa một doanh nghiệp có khả năng đáp ứng thị trường và một doanh nghiệp có khả năng góp phần định hình thị trường.

Một cuộc cạnh tranh mới đang dần hình thành, nơi chuẩn mực không còn chỉ là điều kiện cần đáp ứng, mà có thể trở thành năng lực giúp doanh nghiệp tạo khác biệt và từng bước nâng mặt bằng phát triển của thị trường.

Câu hỏi đặt ra cho doanh nghiệp Việt vì thế không chỉ là “đạt chuẩn đến đâu”, mà là “làm thế nào để chuẩn mực được duy trì, nhân rộng và trở thành tham chiếu”.

Đây cũng sẽ là chủ đề thảo luận hứa hẹn mang đến những quan điểm thú vị từ các doanh nghiệp, các nhà làm chính sách và đông đảo chuyên gia kinh tế vĩ mô tại Vietnam Innovation Summit 2026 - diễn đàn về những động lực tăng trưởng và năng lực cạnh tranh mới của nền kinh tế.

Với sự tham gia của Masterise Group, câu chuyện cạnh tranh bằng định chuẩn sẽ được mở rộng thông qua góc nhìn soi chiếu từ thực tiễn doanh nghiệp, từ đó gợi mở một khía cạnh mới về lợi thế cạnh tranh trong thời kỳ kinh tế xoay trục.