Các đại biểu dâng hương tưởng niệm 751 năm ngày Tướng quân Phạm Ngũ Lão ra quân đánh giặc giữ nước. Ảnh: Phùng Nguyện.

Theo thông tin từ chính quyền địa phương, Tướng quân Phạm Ngũ Lão sinh năm Ất Mão (1255), tại làng Phù Ủng, huyện Ân Thi, lộ Hồng Châu, nay là làng Phù Ủng, xã Phạm Ngũ Lão, tỉnh Hưng Yên. Theo gia phả họ Phạm và các thư tịch cổ, ông là hậu duệ đời thứ 8 của tướng Phạm Hạp người có công dưới triều Đinh.

Người dân và du khách dâng hương. Ảnh: Phùng Nguyện.

Phạm Ngũ Lão sinh ra và trưởng thành trong bối cảnh đất nước đứng trước hiểm họa xâm lăng của đế quốc Mông - Nguyên, khi triều Trần đang gấp rút chuẩn bị cho sự nghiệp giữ nước lâu dài. Chính hoàn cảnh lịch sử đặc biệt ấy đã sớm hun đúc ở ông chí lớn, ý thức trách nhiệm với non sông và khát vọng lập công vì xã tắc.

Lễ rước kiệu Cung phi Tĩnh Tuệ được tổ chức trong dịp lễ tưởng niệm 751 năm ngày Tướng quân Phạm Ngũ Lão ra quân đánh giặc giữ nước. Ảnh: Phùng Nguyện.

Sử sách ghi lại, trong một lần Hưng Đạo Đại Vương - Trần Quốc Tuấn dẫn quân từ đại bản doanh Vạn Kiếp về Thăng Long, đi qua làng Phù Ủng, bắt gặp Phạm Ngũ Lão đang ngồi đan sọt bên đường, mặc cho quân lính dẹp đường vẫn không hay biết. Bị giáo đâm vào đùi mà không hề lay chuyển.

Các bậc cao niên địa phương tham gia lễ rước. Ảnh: Phùng Nguyện.

Khi được hỏi, Phạm Ngũ Lão thưa rằng đang mải suy nghĩ về binh thư. Nhận thấy khí chất khác thường, cốt cách cương nghị và tư duy quân sự sắc sảo, Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn đã thu nhận ông, đưa về kinh đô rèn luyện và tiến cử với triều đình.

Tượng Cung phi Tĩnh Tuệ tại lễ rước. Ảnh: Phùng Nguyện.

Tại kinh thành Thăng Long, trong khoa tuyển chọn võ tướng cai quản quân Cấm vệ, Phạm Ngũ Lão đã đỗ đầu, được giao chỉ huy lực lượng Cấm quân - đội quân tinh nhuệ bảo vệ hoàng cung và triều đình. Đây là bước ngoặt quan trọng, đánh dấu sự trưởng thành và khẳng định tài năng quân sự kiệt xuất của ông trong hàng ngũ tướng lĩnh triều Trần.

Các đoàn cụ ông, cụ bà tham gia lễ rước. Ảnh: Phùng Nguyện.

Trong hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên xâm lược lần thứ hai (1285) và lần thứ ba (1287 - 1288), Phạm Ngũ Lão đã lập nhiều chiến công hiển hách.

Năm 1285, ông cùng Chiêu Minh vương Trần Quang Khải tham gia các trận quyết chiến tại Chương Dương, Hàm Tử, góp phần tiêu diệt lực lượng thủy binh của giặc, giải phóng kinh thành Thăng Long. Sau đó, ông được giao chỉ huy quân mai phục tại Vạn Kiếp, chặn đường rút lui của quân Nguyên - Mông, tiêu diệt nhiều tướng địch, buộc Thoát Hoan phải chui ống đồng chạy trốn về nước.

Đoàn rước kiệu. Ảnh: Phùng Nguyện.

Đoàn dâng hoa, lễ. Ảnh: Phùng Nguyện.

Năm 1288, trong chiến thắng lịch sử trên sông Bạch Đằng, Phạm Ngũ Lão cùng các danh tướng nhà Trần tổ chức phục kích, đánh tan đại quân xâm lược, bắt sống các tướng giặc như Phàn Tiếp, Áo Lỗ Xích, Ô Mã Nhi… góp phần kết thúc hoàn toàn mưu đồ xâm lược Đại Việt của quân Nguyên - Mông.

Múa lân, rồng tại lễ rước. Ảnh: Phùng Nguyện.

Không chỉ lập công trong sự nghiệp chống giặc ngoại xâm, Phạm Ngũ Lão còn nhiều lần chỉ huy quân đội đi trấn áp quân Ai Lao quấy nhiễu biên giới phía Tây (1294, 1297, 1301), hai lần Nam chinh đánh bại quân Chiêm Thành xâm phạm bờ cõi (1312, 1318), buộc các vua Chiêm phải xin hàng hoặc tháo chạy. Những chiến công ấy khẳng định ông là vị tướng toàn tài, có công lớn trong việc bảo vệ chủ quyền lãnh thổ quốc gia.

Biểu diễn võ gậy trong đoàn rước. Ảnh: Phùng Nguyện.

Phục vụ qua ba triều vua Trần, Phạm Ngũ Lão được phong nhiều chức vụ trọng yếu, từ Hạ phẩm Phụng ngự, Hữu Kim Ngô vệ Đại tướng quân, Thân vệ Đại tướng quân, Điện súy, đến tước Quan Nội hầu; được ban nhiều loại phù tín cao quý như Kim phù, Hổ phù, Phi ngư phù - minh chứng cho sự tín nhiệm đặc biệt của triều đình đối với ông.

Không chỉ là danh tướng võ công hiển hách, các tài liệu cho biết, ở Phạm Ngũ Lão hội tụ văn võ song toàn. Ông để lại hai bài thơ được lưu truyền đến nay, trong đó bài “Thuật hoài” đã trở thành áng thơ bất hủ, thể hiện lý tưởng sống, khí phách anh hùng và tinh thần trách nhiệm của bậc nam nhi đối với đất nước.

Đoàn rước về đến sân đền Phù Ủng. Ảnh: Phùng Nguyện.

Nhà sử học Ngô Sĩ Liên đã đánh giá rất cao tài năng của ông, coi ông là hình mẫu hiếm có của tướng lĩnh nhà Trần: am hiểu học vấn, giỏi dùng binh, đánh đâu thắng đó…

Ngày 1/11/1320, Phạm Ngũ Lão qua đời tại Phủ đệ do vua ban trong kinh thành, hưởng thọ 66 tuổi. Vua Trần Minh Tông cho nghỉ chầu năm ngày, truy phong ông là “Thượng đẳng Phúc thần”, đồng thời cho lập đền thờ ngay tại quê hương Phù Ủng - một đặc ân hiếm có, thể hiện sự tri ân sâu sắc của triều đình đối với công lao của ông.

Theo chính quyền địa phương, trong những năm qua, được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và lòng ngưỡng vọng của nhân dân, di tích, lễ hội, cùng các nghi thức… tại đền Phù Ủng được gìn giữ, tôn tạo và phát huy. Ảnh: Phùng Nguyện.

Cuộc đời và sự nghiệp của Tướng quân Phạm Ngũ Lão là biểu tượng sáng ngời của tinh thần yêu nước, trung quân, tận tụy vì dân tộc. Ông hội tụ đầy đủ phẩm chất cao đẹp của người quân tử: nhân - nghĩa - lễ - trí - tín, xứng đáng là bậc anh hùng dân tộc được nhân dân muôn đời tôn kính, thờ phụng.

Tọa lạc tại vị trí phong thủy hữu tình, di tích lịch sử - văn hoá đền Phù Ủng là một trong những di tích có giá trị to lớn về lịch sử và nghệ thuật còn lưu lại trên mảnh đất Hưng Yên văn hiến. Di tích được Nhà nước xếp hạng cấp quốc gia năm 1988 và ngày 24/7/2019, UBND tỉnh Hưng Yên đã ban hành quyết định số 1575 công nhận Điểm du lịch di tích đền Phù Ủng…