Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Media Quốc hội.

Bước vào giai đoạn phát triển mới, Việt Nam đứng trước yêu cầu bứt phá mạnh mẽ để đạt được các mục tiêu tăng trưởng hai con số và hiện thực hóa các định hướng chiến lược quốc gia. Trong bối cảnh đó, thể chế không còn đơn thuần là hành lang pháp lý để duy trì trật tự hành chính, mà đã trực tiếp trở thành một nguồn lực, một lợi thế cạnh tranh cốt lõi.

Kỳ họp không thường lệ thứ nhất của Quốc hội khóa XVI diễn ra trong một nhịp độ đặc biệt, khối lượng công việc đặc biệt lớn nhưng yêu cầu về chất lượng và tính khả thi trong thực tiễn không hề giảm sút. Sự thành công của kỳ họp đã khẳng định bản lĩnh, tinh thần "Linh hoạt - Nhanh chóng - Quyết liệt - Đồng hành" của Quốc hội và Chính phủ, tạo nên tiền lệ mới trong công tác xây dựng pháp luật.

Đổi mới quy trình "từ sớm, từ xa"

Chia sẻ với Mekong ASEAN, đại biểu Phan Đức Hiếu (Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội) nhấn mạnh rằng, giá trị lớn nhất của kỳ họp lần này không nằm ở số lượng văn bản được bấm nút thông qua, mà ở chính tác động thực tế và chất lượng chiều sâu của các quyết sách đối với nền kinh tế.

Một trong những dấu ấn mang tính đột phá về kỹ thuật và quy trình lập pháp được Đại biểu Phan Đức Hiếu chỉ ra, đó là việc Quốc hội lần đầu tiên chủ động tham gia thảo luận và cho ý kiến đối với hồ sơ chính sách của Chính phủ ngay từ giai đoạn khởi thảo ban đầu. Đây là một bước tiến chưa từng có tiền lệ trong lịch sử lập pháp gần đây.

Theo quy trình truyền thống, công tác xây dựng hồ sơ chính sách và soạn thảo văn bản luật gần như hoàn toàn thuộc về trách nhiệm nội bộ của Chính phủ và các bộ ngành chuyên môn. Chỉ sau khi dự thảo luật hoàn chỉnh được Chính phủ trình sang, Quốc hội mới bắt đầu quy trình thẩm tra và cho ý kiến. Điều này thường dẫn đến áp lực rất lớn về mặt thời gian cho các cơ quan của Quốc hội, đồng thời hạn chế khoảng không gian để chỉnh sửa tận gốc những chính sách chưa thực sự tối ưu.

Tại kỳ họp không thường lệ thứ nhất này, cơ chế phối hợp "từ sớm, từ xa" đã phát huy tối đa hiệu quả. Việc Quốc hội tiếp cận và cho ý kiến ngay từ khâu định hình hồ sơ chính sách đã cung cấp cho cơ quan soạn thảo những căn cứ thực tiễn và góc nhìn đa chiều từ đại biểu nhân dân. Nhờ đó, các vướng mắc mang tính quan điểm được tháo gỡ ngay từ ban đầu, giúp rút ngắn đáng kể thời gian rà soát, giảm tải áp lực cho các phiên họp toàn thể và nâng cao vượt trội chất lượng của văn bản pháp luật cuối cùng.

Chuyển dịch tư duy quản lý sang kiến tạo và năng lực phát triển mới

PGS.TS Bùi Hoài Sơn (Đại biểu Quốc hội đoàn TP Hà Nội) khẳng định rằng, kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI là minh chứng sinh động cho một bước chuyển dịch căn bản: Chuyển từ tư duy lập pháp thiên về quản lý hành chính sang tư duy kiến tạo phát triển; đưa pháp luật trở thành công cụ chủ động giải phóng và phát huy tối đa các nguồn lực xã hội.

Một điểm đột phá được PGS.TS Bùi Hoài Sơn đánh giá rất cao là yêu cầu "mang hơi thở cuộc sống vào ngay từ khâu thiết kế chính sách". Những vướng mắc thực tế từ mô hình chính quyền địa phương, những bức bách từ cộng đồng doanh nghiệp, hay những thay đổi vũ bão của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đã được phản ánh trực tiếp, không qua trung gian, vào các phiên thảo luận tại Quốc hội.

Theo ông, hệ thống pháp luật tiên tiến không chỉ cần sự chuẩn mực, chặt chẽ về mặt kỹ thuật văn bản, mà quan trọng hơn là phải có khả năng nhạy bén, thích ứng linh hoạt với những biến động không ngừng của thực tiễn. Một Nhà nước kiến tạo không có nghĩa là thu hẹp vai trò quản lý, mà là "quản lý thông minh hơn, đúng chỗ hơn và dành nhiều không gian hơn cho xã hội sáng tạo".

"Tăng trưởng hai con số là quan trọng, nhưng tăng trưởng phải làm cho cuộc sống của người dân tốt hơn. Thể chế thông thoáng là cần thiết, nhưng cuối cùng phải mở rộng cơ hội phát triển cho từng con người. Dư địa phát triển quan trọng nhất của Việt Nam trong giai đoạn tới nằm ở chất lượng thể chế. Thể chế ngày nay không chỉ là ‘khung’ của phát triển mà tự nó đã trở thành một nguồn lực phát triển," PGS.TS Bùi Hoài Sơn nói.

Cũng theo ông Sơn, biểu quyết thông qua luật mới chỉ là điểm khởi đầu của hành trình thể chế. Thước đo cuối cùng và thực chất nhất của bất kỳ đạo luật nào chính là hiệu quả tổ chức thực thi khi chính sách bước vào đời sống thường nhật.

Để những quyết sách tại kỳ họp không thường lệ thứ nhất sớm phát huy hiệu lực toàn diện, quy trình tổ chức thi hành cần có sự chuyển động quyết liệt và đồng bộ từ Chính phủ, các bộ, ngành cho đến chính quyền các địa phương. Nhiệm vụ cấp bách hiện nay là nhanh chóng xây dựng và ban hành đầy đủ, kịp thời các nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành.

Song song đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và các nền tảng truyền thông hiện đại trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cần được đẩy mạnh, giúp người dân và doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận, hiểu đúng và thực hiện đúng quyền lợi, nghĩa vụ của mình.

Đúng như thông điệp khái quát của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: "Linh hoạt - Nhanh chóng - Quyết liệt - Đồng hành", kỳ họp "không thường lệ" về mặt tên gọi nhưng đã thiết lập nên một tinh thần làm việc thường xuyên mới cho bộ máy công quyền. Tinh thần chủ động, khẩn trương, phản ứng chính xác và kịp thời với đòi hỏi của thực tiễn phải trở thành trạng thái vận hành tự nhiên của hệ thống lập pháp và hành pháp.

Thành công của kỳ họp tạo nên một khí thế hành động mới lan tỏa sâu rộng: Quốc hội quyết sách nhanh chóng và chuẩn xác hơn; Chính phủ và các bộ ngành triển khai thực thi quyết liệt hơn; địa phương chủ động, sáng tạo hơn; cán bộ công chức tự tin, dám nghĩ dám làm; cộng đồng doanh nghiệp được trao thêm niềm tin và cơ hội; nhân dân được thực sự tham gia, giám sát và thụ hưởng trọn vẹn thành quả của sự phát triển.